К ВОПРОСАМ СОЗДАНИЯ ЭФФЕКТИВНОГО МЕХАНИЗМА НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ДОБАВЛЕННОЙ СТОИМОСТИ

Аннотация

The article examines the need to create an effective mechanism for value-added taxation in the tax practice of New Uzbekistan, tasks, systemic problems and issues of their solution. The author’s approach to substantiating the theoretical and methodological content of the tax mechanism in the prospects of socio-economic development of the country is proposed, which made it possible to identify the essential features of taxation, its significance and factorial nature, and the multilevel structure of the state tax mechanism. The possibilities of creating an effective mechanism for value-added taxation in the tax system of the Republic of Uzbekistan have been studied, and recommendations have been developed. Keywords: value, additional value, value added, value theories, International Financial Reporting Standards (IFRS), national accounting system (NAS), value added taxation. Кириш. Бухгалтерия ҳисоби ва солиқ маконини бирлаштириш, соддалаштириш ва стандартлаштиришга қаратилган иқтисодий муносабатлар Янги Ўзбекистоннинг тараққиёти шароитида алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, унда бухгалтерия ва таҳлилий ахборот ресурсларига ишончлилик, самарадорлик, ўз вақтидалилик, объективлик каби ҳаётий талаблар қўйилишидек тендентсия аста-секин шаклланмоқда. Ўзбекистон Республикаси иқтисодий тизимининг, шу жумладан солиқ тизимининг замонавий модернизатсияси аста-секин барча иқтисодий тизимни ташкил этувчи омиллар ва принтсипларнинг ўзгаришига олиб келади, иқтисодий ривожланишнинг фундаментал илмий муносабатларини ўзгартириш ва молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС)ни жорий этиш шароитида замонавий ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг асосини ташкил этувчи иқтисодий категорияларни қўллаш зарурлигини белгилайди. Бундай иқтисодий категория қўшимча қиймат бўлиб, унинг шаклланиши микро даражада молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС)да мустаҳкамланган замонавий ҳисоб-китоб тамойилларига, макро даражада эса миллий ҳисоблар тизими (МҲТ) тамойилларига асосланиши керак. Иқтисодий субъектлар МҲТ талабларига жавоб берадиган статистик ҳисоботларни тақдим этганда (қўшилган қиймат кўрсаткичини алоҳида сатрда тақсимлаш), маълум бир субъектнинг ялпи ички маҳсулотнинг умумий суммасидаги ҳиссасини баҳолаш мумкин бўлади. Халқаро молиявий ҳисобот стандартларини жорий этиш шароитида қўшилган қиймат кўрсаткичини микро ва макро даражада шакллантириш ва қўллашнинг долзарблиги ташқи (интегратсия бухгалтерия жараёнларини кучайтириш, жаҳон бозорида маҳаллий хўжалик юритувчи субъектларнинг рақобатбардошлигини сақлаш) ва ички (МҲХТни жорий этиш харажатларининг кўпайиши, бозор капиталлашувининг ошиши) билан богълиқ.хўжалик юритувчи субъект фаолиятининг шаффофлигини ошириш орқали) омиллар. Шундай қилиб, қиймат кўрсаткичларини самарали ҳисобга олишни ташкил этиш ва миллий ҳисоб тизими талаблари билан таққослаш нуқтаи-назаридан қўшилган қийматни шакллантириш ва тақсимлаш муаммоси ҳанузгача тўлиқ ишлаб чиқилмаган бўлиб қолмоқда. Бухгалтерия микротизимида вужудга келадиган зарур иқтисодий кўрсаткичлар билан МҲТни ахборот ва бухгалтерия ҳисоби билан таъминлашнинг мураккаб ва кўп қиррали масалаларини ўзаро богълиқ ҳолда ишлаб чиқиш интегратив конструктсияларнинг самарали воситаси сифатида тизимли ёндашувни қўллаш орқали амалга оширилиши мумкин. Микро даражадаги МҲХТ шароитида қўшилган қийматни 302 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz шакллантириш ва қўллаш бўйича назарий ва услубий ишланмаларнинг этишмаслиги ва йўқлиги ушбу кўрсаткичдан макро даражада фойдаланиш самарадорлигининг этарли эмаслигини аниқлайди, бу эса ушбу илмий мақола мавзусининг долзарблигини белгилайди. Адабиётлар шарҳи. Макро даражада қўшилган қиймат ялпи ички маҳсулот билан баҳоланади. Бироқ, Ўзбекистон Республикасининг бухгалтерия ҳисоби регистрларида қўшилган қиймат суммасини акс эттириш тартиби назарда тутилмагани қўшилган қиймат солиғи бўйича солиққа тортиладиган айланмани ишончли аниқлаш имконини бермайди ва тадбиркорлик субъектлари томонидан солиқни ҳисоблаш услубиятини мураккаблаштиради. Шу нуқтаи-назардан шуни таъкидлаймизки, илмий адабиётларда "қўшилган қиймат" тушунчасига нисбатан турли хил қарашлар мавжуд (1-жадвал). 1-жадвал. Илмий адабиётларда «қўшилган қиймат» тушунчасининг тадқиқ йўналишлари Муаллифлар «Қўшилган қиймат» тушунчаси таҳлили масаласида ва манбалар муаллифларнинг қарашлари» Олинган моддий ресурслар қийматига қўшилган, янги яратилган қиймат қўшилган қийматдир. Умумий ҳолда, қўшилган қиймат — бу фирма Макконелл, томонидан истеъмол қилинган хом ашё ва у томонидан этказиб Брю (2019) берувчидан сотиб олинган материалларнинг нархини чиқариб ташлаган ҳолда аникланувчи ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажмининг бозор баҳоси. Макроиқтисодий даражада ЯИМ ҳажми бўйича ҳисобланган қўшилган қиймат бизнесни ўзгартириш харажатларига (уй хўжаликларининг Маслова (2022) даромадлари), солиқ тўловчиларнинг транзакция харажатларига (бюджет даромадлари) ва бирламчи инвестиция ресурсларига (асосий капиталнинг амортизатсияси ва бизнес соф фойдасининг тақсимл