АНАЛИЗ ПОКАЗАТЕЛЕЙ НАЛОГОВОЙ СОБИРАЕМОСТИ В УЗБЕКИСТАНЕ И ФАКТОРОВ, ВЛИЯЮЩИХ НА НИХ

Аннотация

This article examines the research of foreign and local economist scholars on tax collection in our country, and analyzes the tax collection indicators in Uzbekistan. Based on the analysis of tax collection indicators and the factors affecting them, relevant conclusions have been drawn. Keywords: tax, collectability, tax collectability, budget, state budget, tax debt, revenues, tax revenues. II SON - FEVRAL, 2025 247-258 247 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz Кириш. Маълумки, солиқларнинг йиғилувчанлиги давлат ёки маҳаллий ҳокимиятнинг солиқ тўловчилардан солиқ тушумларини йиғиш қобилиятини акс эттиради. Бу солиқ тизимининг молиявий барқарорлиги ва самарадорлигининг муҳим кўрсаткичидир. Солиқ ундириш деганда давлат ёки бошқа солиқ юрисдикциясининг солиқ тўловчилардан солиқларни ундириш қобилияти тушунилади. Солиқларни ундириш хусусиятларига давлат томонидан солиқ тушумларини ундириш жараёнининг самарадорлиги ва самарадорлигини белгиловчи турли жиҳатлар киради. Солиқ тушумларининг ҳажми: Бу солиқларни ундириш самарадорлигининг асосий кўрсаткичи бўлиб, маълум вақт оралиғида давлат томонидан ундирилган солиқларнинг ҳақиқий миқдорини акс эттиради. Солиқ тушумлари ҳажми давлатнинг молиявий барқарорлигига, ижтимоий ва иқтисодий дастурларни амалга ошириш имкониятига таъсир қилади. Ўзбекистон Республикасининг иқтисодиётида солиқ тизими муҳим ўрин тутади, чунки у давлатнинг молиявий ривожланиши ва ижтимоий лойиҳаларни амалга ошириш учун зарурий маблағларни таъминлайди. Солиқ йиғилувчанлиги, яъни солиқлардан тушумларнинг самарали йиғилиши ва уларнинг тўғри тақсимланиши, давлат бюджетини шакллантиришнинг асосий манбаидир. Бу кўрсаткич мамлакатнинг иқтисодий барқарорлиги ва ривожланишининг миқёсини белгилайди. Шунингдек, солиқ йиғилувчанлигига таъсир қилувчи омиллар турли жиҳатларни ўз ичига олади, жумладан, иқтисодий ҳолат, солиқ сиёсатининг самарадорлиги, қонунчиликнинг амал қилиш даражаси ва ижтимоий кўникмалар. Ўзбекистонда солиқ тизимини такомиллаштириш ва йиғилувчанликни оширишга қаратилган кўплаб ташаббуслар мавжуд. Бироқ, бу соҳадаги камчиликларни бартараф этиш учун, солиқ йиғилувчанлигини оширишга тўғридан-тўғри таъсир кўрсатувчи омилларни аниқлаш ва уларга ечимлар топиш зарур. Ушбу тадқиқотнинг асосий мақсади Ўзбекистонда солиқ йиғилувчанлиги кўрсаткичларини таҳлил қилиш ва унга таъсир қилувчи омилларни ўрганишдир. Бу тадқиқотнинг натижалари, солиқ сиёсати ва иқтисодий ривожланишни самарали йўналтиришга кўмаклашиш мақсадида қўлланилиши мумкин. Бундан ташқари, тадқиқот ўтказиш орқали солиқ тизимини такомиллаштириш бўйича янги стратегиялар ишлаб чиқиш учун муҳим тавсиялар берилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Солиқлар йиғилувчанлигини моҳиятини иқтисодий-илмий адабиётларда турлича ёндошувлар мавжуд. Масалан, Бердиева (2019) “Солиқлар йиғилувчанлиги – яхлит ташкилийҳуқуқий асосларда солиқ муносабатлари субъектларининг ҳамкорликда ўсишга эришиш орқали ихтиѐрийлик асосида ўз солиқ мажбуриятларини бажариши орқали солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларнинг бюджетга ўз вақтида ва бир маромда тушишини таъминлаш жараёнидир” деб таъриф берса, Россиялик иқтисодчилар Гурвич ва Суслиналар (2015) “солиқларни ундириш даражаси солиқ сиёсати ва солиқ маъмуриятчилиги сифатининг муҳим кўрсаткичларидан биридир. Кенг маънода "солиқларнинг йиғилувчанлигини ҳақиқатда ундирилган солиқ тўловлари ҳажмининг тегишли солиқ базасидан назарий жиҳатдан олиниши мумкин бўлган ҳажмга нисбатини тавсифловчи кўрсаткич деб аташ мумкин” деб таърифлайди, яна бир манбада “солиқ йиғилувчанлигини бу кўриб чиқилаётган (ҳисобот) давридаги солиқ тўловлари бўйича бюджетга ҳақиқий тушумлар суммасининг уларнинг максимал миқдорига нисбатидир, кўриб чиқилаётган (ҳисобот қилинаётган) давр учун солиқ тўловларининг максимал миқдори худди шу даврдаги ҳақиқий тушумлардан ва статистик маълумотлар асосида аниқланган солиқ тўловлари бўйича умумий қарздан иборат” (Измаилов, 2005) бўлади деб тавсифланади. Солиқларнинг йиғилувчанлиги 248 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz бўйича илмий тадқиқотлар олиб борган Цыдыпованинг (2006) фикрича, солиқ йиғилувчанлиги бюджет тизимига амалда келиб тушган солиқлар ва йиғимлар суммаларининг жорий йил декларatsiялари бўйича ҳисобланганларга нисбати сифатида белгиланади” деб таърифлайди. Агар, бевосита солиқларнинг йиғилувчанлигига оид илмий тадқиқотларни таҳлил қиладиган бўлсак, Кравченко (2012) нобарқарор корхоналарда солиқларнинг йиғилувчанлигини ошириш бўйича молиявий кўрсаткичлар тизимини таҳлил қилган, бундай корхоналарда солиқ йиғилувчанлигига таъсир қилувчи кўпомилли эконометрик таҳлиллар қилган, набарқарор корхоналарда молиявий барқарорликни таъминлаш орқали улар бўйича солиқ тушумларини ошириш юзасидан илмий тавсиялар ишлаб чиққан. Яна бир иқтисодчи олим Астафьева (2004) эса, ўзининг илмий тадқиқотларида бюджетга солиқларнинг йиғилувчанлиги бўйича солиқ тушумларини шакллантириш хусусиятлари ва солиқ тизимининг дaвлaтда содир бўлаётган иқтисодий жарaёнлар билан ўзаро тaъсири механизмлaр