O‘ZBEKISTON HUDUDIDA RANGTASVIR SAN’ATINI KELIB CHIQISHI VA SHAKILLANISHI

Аннотация

Mazkur maqola O‘zbekiston hududida rangtasvir san’ati tarixining kelib chiqishi va shakillanishi jarayonlarini yoritadi. O‘zbekistonning boy madaniy merosi, uning geografik va tarixiy o‘ziga xosliklari rangtasvir san’atining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Maqolada qadimiy davrlar, xususan, amaliy san’at va diniy tasvirlar orqali rangtasvirning shakllanishi tahlil qilinadi. O‘zbekiston hududida yirik madaniy markazlar, shuningdek, turli xalqlar va ularning tasviriy san’ati o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar rangtasvir san’atining o‘ziga xos uslublarini yaratgan. Maqola O‘zbekiston rangtasvir san’ati tarixining eng muhim bosqichlarini ko‘rib chiqib, bu sohaning zamonaviy san’atdagi o‘rniga ham e’tibor qaratadi. Kalit so‘zlar: rangtasvir san’ati, O‘zbekiston, tarix, shakllanish, madaniy meros, amaliy san’at, diniy tasvirlar, uslublar, madaniy markazlar, tasviriy san’at. Kirish: O‘zbekiston hududi tarixan rangtasvir san’ati uchun boy va muhim madaniy merosga ega bo‘lgan hudud hisoblanadi. Bu hududda san’at asarlari, xususan, rangtasvirning kelib chiqishi va shakllanishi asrlar davomida rivojlanib kelgan. O‘zbekistonning geografik joylashuvi, turli xalq va madaniyatlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, shuningdek, bu yerda joylashgan qadimiy madaniy markazlar rangtasvir san’atining o‘ziga xos uslublarini yaratishga turtki bo‘ldi. Qadimdan tasviriy san’at O‘zbekiston hududida nafaqat estetik, balki diniy, diniy-ma’rifiy va amaliy maqsadlar uchun ham foydalanilgan. Shu bois, rangtasvir san’atining kelib chiqishi va rivojlanish jarayoni turli tarixiy bosqichlarda ham o‘zining o‘ziga xos uslubi va shakllarini hosil qildi. Asosiy qism: O‘zbekiston hududida rangtasvir san’atining rivojlanishi qadim zamonlarga borib taqaladi. Biroq, rangtasvirning shakllanishi faqatgina tasvirning chizilishi emas, balki har bir davrning madaniy, diniy va ijtimoiy muhitining ta’siri ostida o‘zgarib, yangi shakllar va uslublar hosil bo‘lgan. Rangtasvir san’ati O‘zbekistonda bir necha bosqichlardan o‘tgan bo‘lib, har bir davrning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Qadimiy davrlar Qadimda O‘zbekiston hududida tasvir san’ati, ayniqsa, diniy va amaliy maqsadlarda keng tarqalgan. Xorazm, Buxoro va Samarqand kabi qadimiy shaharlar hududlarida topilgan tasvirlar, ilk davrlarda odamlar tomonidan yaratilgan rasm va naqshlar o‘sha davrlarning dunyoqarashini aks ettirgan. Misol uchun, so‘nggi davrda topilgan Buxoro va Samarqanddagi rasmlar o‘sha davrning diniy tasavvurlari bilan chambarchas bog‘liq edi. Bu davrda tasvirlar ko‘pincha diniy mavzular, xususan, ma’naviy yuksalish va axloqiy qadriyatlar bilan bog‘liq edi. O‘rta asrlar O‘rta asrlarda O‘zbekiston hududida islom madaniyati ta’siri ostida yangi shakllar paydo bo‘ldi. Xususan, Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlar nafaqat diniy markazlar, balki san’at va ilm-fan markazlari ham bo‘lgan. Islom san’ati, shuningdek, musavvirlarning zamonaviy rangtasvir uslublarini yaratishga ilhomlantirdi. Shu davrda minora va masjidlar devorlarida joylashgan rangli tasvirlar va naqshlar turli diniy simvollarni aks ettirib, tasviriy 99 san’atga yangi bir nafosat va o‘ziga xoslik kiritdi. Yangilanish davri (XIX-XX asrlar) XIX va XX asrlarda O‘zbekistonda rus imperiyasining ta’siri ostida san’atda yangi yo‘nalishlar va uslublar paydo bo‘ldi. Shu davrda klassik va yevropacha uslubda ijod etilgan asarlar, hamda xalq san’ati elementlari uyg‘unlashgan yangi tasviriy san’at shakllari rivojlanib bordi. Bu davrda rangtasvir san’ati asosan ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarni aks ettirishga qaratilgan edi. Zamonaviy davr Zamonaviy O‘zbekiston tasviriy san’ati bugungi kunda o‘zining milliy va global uslublarini birlashtirgan holda rivojlanmoqda. Bugungi kunda rangtasvir san’ati nafaqat milliy an’analarni saqlab qolish, balki zamonaviy texnologiyalarni o‘z ichiga olgan yangi shakllar va yo‘nalishlar bilan boyitilmoqda. O‘zbekiston san’atkorlari, nafaqat rangtasvir, balki boshqa tasviriy san’at turlarida ham o‘z o‘rnini topib, xalqaro maydonda o‘z iste’dodlarini namoyish etmoqda. Bu bosqichlar O‘zbekiston rangtasvir san’ati tarixining qadam-baqadam rivojlanishini aks ettiradi. Har bir davr o‘zining rangtasvir san’atining shakllanishiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, bu san’at turi bugungi kunda ham rivojlanishda davom etmoqda. Talillar va natijalar: O‘zbekiston hududida rangtasvir san’ati kelib chiqishi va shakllanishi ko‘plab tarixiy, madaniy, va ijtimoiy omillarga bog‘liq bo‘lgan murakkab jarayon bo‘lib, uning rivojlanishi turli davrlar va madaniy ta’sirlar orqali o‘ziga xos shakllar va uslublarni yaratgan. Quyidagi talillar rangtasvir san’ati tarixining asosiy bosqichlarini va uning shakllanish jarayonini tushuntirib beradi: Geografik va madaniy ko‘priklar: O‘zbekistonning geografik joylashuvi uni turli xalqlar va madaniyatlarning kesishgan nuqtasiga aylantirgan. Bu hududda ko‘plab xalq va madaniyatlar o‘zaro aloqalar qilgan, natijada rangtasvir san’ati ham bu ta’sirlardan nasiblangan. Markaziy Osiyo orqali o‘tgan Buyuk Ipa