YAPON TILIDA TRANSKRIPSIYA: FONETIK MOSLASHUV VA LINGVISTIK TRANSFORMATSIYALAR

Аннотация

This article analyzes the linguistic foundations, methods, and challenges of transcribing foreign words into Japanese. Special attention is given to phonetic and graphemic differences, the unique constraints of the Japanese writing system, and the phonological adaptations involved in the transcription process. Through examples, the article explores how foreign words are represented in katakana and adjusted to fit Japanese pronunciation. It highlights the significance of transcription in both linguistics and intercultural communication. Keywords: transcription, Japanese language, katakana, phonetic adaptation, foreign languages, phonological adaptation, writing system, linguistics -Qanday qilib ‘Computer’ – ‘コンピューター’ ga aylanadi?- Kirish. Hozirgi globallashuv davrida xorijiy tillarni, xususan, ingliz tilini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Chet tilini o‘zlashtirish jarayonida fonetik, leksik va grammatik jihatlar bilan bir qatorda grafik tizimning o‘ziga xos xususiyatlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ona tilimiz bo‘lgan o‘zbek tili bilan ingliz tili o‘rtasidagi farqlarning chuqur tahlili til o‘rganuvchilarga tilni to‘g‘ri talaffuz qilish, yozishda xatolarga yo‘l qo‘ymaslik va nutqda tabiiylikni ta’minlashda ko‘maklashadi. Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi so‘zlarning fonetik va grafik jihatdan tafovutli jihatlari tahlil qilinadi. Tillar orasidagi tovush tizimi va yozuv shakllarining farqlari aniq misollar yordamida yoritilib, o‘zbek tilida mavjud bo‘lmagan yoki boshqacha ifodalanadigan tovushlar ingliz tilidagi muayyan birliklar orqali qanday ifodalanishi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqolaning maqsadi — o‘zbek va ingliz tillari fonetikasi hamda grafikasi o‘rtasidagi muhim tafovutlarni ochib berish, ushbu tafovutlarni o‘rganish orqali til o‘rganuvchilarning fonetik va yozma savodxonligini oshirishga hissa qo‘shishdan iborat. Zamonaviy yapon yozuvida chet tilidagi so'zlar va xorijiy nomlar odatda yapon yozuv tizimining tarkibiy qismlaridan biri bo'lgan katakana yozuvida yoziladi. Imkon qadar, manba tilidagi tovushlar yapon tilidagi eng yaqin tovushlarga moslashtiriladi va natija standart katakana belgilar yordamida transkripsiya qilinadi, ularning har biri bitta bo'g'inni (qat'iy mora1) ifodalaydi. Masalan, Amerika アメリカ (A-me-ri-ka) deya qayd etiladi. Yapon tilida mavjud bo'lmagan turli xil xorijiy tillardagi tovushlarni joylashtirish uchun standart katakanani kuchaytirish uchun kengaytirilgan katakana tizimi ham ishlab chiqilgan. 1 Mora baʼzi tillar fonologiyasidagi asosiy vaqt birligi boʻlib, boʻgʻinga teng yoki undan qisqaroqdir. 3 98 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Katakana, hiragana kabi, tovushlar va belgilar o'rtasida birma-bir yozishmalarga ega. Shuning uchun, so'zning "yaponcha tovushi" o'rnatilgandan so'ng, uning katakana imlosida (masalan, ingliz tilidagi imlodan farqli o'laroq) noaniqlik yo'q. Transkripsiyaning kamroq tarqalgan shakli Ateji fonetik qiymatlari uchun kanji belgilaridan foydalanadi. Katakanaga transkripsiya qilingan so’zning uzunligi. Yapon tili nisbatan murakkab kanji belgilari bilan yozilganligi sababli, yaponcha matn tushunarli bo'lishi uchun odatda kattaroq yozilishi kerak. Bundan tashqari, Kanji va Kana an'anaviy ravishda bir xil kenglik va balandlikda bo'lganligi sababli, yaponcha belgilar odatda lotin harflaridan ancha kattaroqdir. Kanji logografik va Kana butun bo'g'inlarni (moralarni) kodi bo’lganligi sababli, yapon yozuvining yuqori axborot zichligi odatda kattaroq matn bilan tenglashadi, shuning uchun yapon va ingliz matnlari taxminan bir xil bo'sh joy egallaydi, Ammo yapon fonotaktikasi va Kana tizimiga mos kelmaydigan ketma-ket undoshli chet el so’zlari bilan qiyinchiliklar paydo bo'ladi. Masalan, “remote control” (pult) so'zi yapon tilidagi mashaqqatli リモートコントロール (ri-mō-to-ko-n- to-ro-ru) ga aylanadi. Bu yerda qoʻshimcha unlilar [t] va [k] orasiga, [t] va [ɾ] orasiga va soʻz oxirida [ɾ] dan keyin qoʻshiladi hamda mo va ro unlilari inglizcha talaffuzga taqlid qilish uchun choʻzilgan. Bu qo‘shimcha tovushlar so‘z aytilganda so‘zning uzunligini oshiribgina qolmay, balki yozilayotganda ham so‘zni qattiq shishiradi. Shunday qilib, so'z odatda zamonaviy yapon nutqi va yozuvida oddiygina リモコン (ri-mo-ko-n) ga qisqartiriladi. Bo’g’inlarga ajratish strukturasi. Yapon tilida yopiq boʻgʻinlar kam boʻlganligi sababli, manba tildagi boʻgʻin-oxirgi undoshlar koʻpincha bilvosita tushib qoladigan unli -u (yoki baʼzan -o yoki -i) kanalari bilan ifodalanadi. Masalan, Jim ismi ジム (Ji-mu) deb yoziladi. Shu metod ketma ket undoshli so’zlarga ham qo’llaniladi, masalan, “spring” スプリング (su-pu-ri-n-gu), “scratch” esa スクラッチ (su-ku-ra-cchi) shaklida transkripsiya qilinadi. Diftonglar. Yapon tilida atigi beshta tub unli tovush bor, ularning har biri uzoq va qisqa shaklga ega sof unli (monoftong)lardir. Ingliz tilidagi unlilarni ifodalashda ma'lum darajada o’zgartirish kiritish