MUSTAQILLIKDAN KEYINGI DAVRDA OʻZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGIDA ROMAN POETIKASINING OʻRGANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada mustaqillik davridan so‘ng o‘zbek adabiyotshunosligida roman tahlilining rivojlanishi va qo‘llanilayotgan metodologik yondashuvlar tahlil qilinadi. Xususan, narratologik, psixoanalitik va intertekstual tahlil usullari ko‘rib chiqilib, ularning o‘zbek romanlarini tahlil qilishdagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, milliy o‘zlik, og‘zaki ijod ta’siri, din va ma’naviyat hamda ijtimoiy masalalar kabi mavzularning o‘zbek romanlarida aks etishi va bu boradagi badiiy usullar tahlil qilinadi. Maqolada Ahmad A’zamning “O‘zi uylanmagan sovchi” va “Ro‘yo yohud G‘ulistonga safar” asarlari misolida ushbu masalalar yoritiladi. Umuman olganda, maqola zamonaviy o‘zbek roman poetikasining dolzarb masalalarini va adabiyotshunoslikdagi yangi metodologik yondashuvlarni tahlil qiladi. Kalit so‘zlar: o‘zbek adabiyotshunosligi, roman tahlili, narratologik tahlil, psixoanalitik tahlil, intertekstual tahlil, milliy o‘zlik, og‘zaki ijod, din va ma’naviyat O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, milliy adabiyotimiz yangi bosqichga qadam qo‘ydi. Bu davrda o‘zbek romanchiligi mafkuraviy cheklovlardan xalos bo‘lib, badiiy-estetik jihatdan boyidi va mavzu hamda uslubiy jihatdan rang- baranglik kasb etdi. Mustaqillik yillarida yozilgan romanlarda milliy tarix, madaniy meros va milliy o‘zlik masalalari yetakchi mavzularga aylandi.. Oʻzbek adabiyotshunosligida roman tahlilida bir qancha metodologik tendensiyalar rivojlana boshladi. ~ 543 ~ Конференсияи илмии байналмилалй “Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ” “Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya 1. Narratologik tahlil. Romanlardagi hikoya tuzilishi, voqealarning bayon etilishi, nuqtayi nazar, vaqt va makon munosabatlarini oʻrganish. Bu yondashuv romanning oʻquvchiga taʼsirini, uning badiiy olam yaratish mexanizmlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. 2. Psixoanalitik tahlil. Roman qahramonlarining psixologik holati, ularning ongi, ongsizlik holati, motivlari va kechinmalarini oʻrganish. Bu yondashuv qahramonlarning xarakterini, ularning ijtimoiy hayotdagi oʻrnini, va muallifning gʻoyaviy niyatini tushunishga yordam beradi. 3. Intertekstual tahlil. Romanlarning boshqa adabiy asarlar bilan, folklor, mumtoz va madaniy matnlar bilan oʻzaro aloqalarini oʻrganish. Bu yondashuv, romanlarning maʼno koʻlamini kengaytirishga, ularning adabiy va madaniy kontekstini tushunishga yordam beradi. Intertekstuallik oʻzbek adabiyotidagi romanlarni tahlil qilishda, ularning milliy adabiy meros bilan oʻzaro aloqasini koʻrsatishda muhim rol oʻynaydi. Umuman olganda, mustaqillikdan keyingi davrda oʻzbek adabiyotshunosligida roman poetikasini oʻrganishda turli metodologik yondashuvlar keng qoʻllanila boshlandi. [2.101] Bu yondashuvlar, romanlarni faqatgina sho‘ro davri ideologiyasi asosida emas, balki jahon adabiyotshunosligidagi yangi nazariyalar yordamida ham tahlil qilishga imkon berdi. Natijada, oʻzbek romanlari, nafaqat milliy, balki jahon adabiyoti kontekstida ham oʻrganila boshlandi va romanning oʻzbek adabiyotidagi oʻrni yanada chuqurroq anglandi. O‘zbek adabiyotshunosligi bu davrda, jahon adabiyotshunosligidagi ilg‘or tajribalarni o‘zlashtirib, roman janrini yanada keng va chuqur o‘rganish yo‘lidan bormoqda. Adabiyotshunos T.Boboyev to‘g‘ri ta’kidlaganiday: “Badiiy asar o‘z tuzilishiga ko‘ra go‘yo jonli bir organizmdirki, uning hech bir a’zosi – zvenosiga tegib bo‘lmaydi. Adabiy asarda hamma narsa o‘z o‘rnida va o‘z me’yorida bo‘lishi shart”. [1.99] Zamonaviy oʻzbek adabiyotshunosligida roman poetikasiga oid bir qancha muhim masalalar va munozaralar mavjud boʻlib, ular roman janrining oʻzbek adabiyotida tutgan oʻrnini, uning oʻziga xos xususiyatlarini, va kelajak istiqbollarini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, ~ 544 ~ Конференсияи илмии байналмилалй “Муаммоҳои илму фан дар шароити ҷаҳонишавӣ” “Globallashuv sharoitida ilm-fan muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy konferensiya milliy oʻzlik masalasi: oʻzbek romanlarida milliy oʻzlik va madaniy meros masalasi bugungi kunda adabiyotshunoslar diqqat markazida turibdi. Oʻzbek adiblari oʻz asarlarida oʻzbek xalqining tarixiy oʻtmishini, an’analarini, urf-odatlarini, milliy qadriyatlarini va oʻziga xos xususiyatlarini aks ettirishga harakat qilmoqdalar. Bu masalalar romanlarda qahramonlarning oʻzini oʻzi anglash jarayonida, ularning milliy qadriyatlarga munosabatida va oʻzbek xalqining umumiy ruhiyatida oʻz aksini topadi. Masalan, Ahmad A’zamning “O‘zi uylanmagan sovchi” kinoromanida milliy urf- odatlar, o‘zbek marosimlari va xalqimizning an’analari tasviri yoshlarning sevgi tarixi fonida aks ettirilgan. [3.201]. Ogʻzaki ijod taʼsiri: oʻzbek folklori, dostonlar, ertaklar va ogʻzaki hikoya qilish an’analari oʻzbek romanlarining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Oʻzbek romanlarida folklor motivlari, obrazlari, uslublari, va kompozitsion elementlari keng qoʻllaniladi. Bu ta’sir romanlarning tili, syujeti, va xarakterlarida oʻz ifodasini topadi. Xususan, Ahmad A’zamning “Ro‘yo y