QARAQALPAQ HÁM TÚRK TILINDEGI KELBETLIK JASAWSHÍ QOSÍMTALARDÍŃ VARIANTLÍLÍǴÍ

Аннотация

Kelbetlik- ózine tán leksika-semantikalıq hám gramatikalıq ózgesheliklerge iye sóz shaqabı. Túrk hám qaraqalpaq tilinde dórendi kelbetlikler, tiykarınan atlıq, almasıq hám feyillerge sóz jasaytuǵın qosımtalar qosıw jolı menen jasaladı. Túrk tilinde házirgi qaraqalpaq tiline salıstırǵanda kelbetlik sóz shaqabın jasawshı qosımtalardıń variantları kóbirek ushırasadı. Gilt sózler: Sóz jasalıw, kelbetlik, qosımta, variantlar, sintaksislik baylanıs, grammatikalıq máni. Kelbetlik- ózine tán leksika-semantikalıq hám gramatikalıq ózgesheliklerge iye sóz shaqabı. Ol leksikalıq mánisi boyınsha predmetlerdin (túr-túsi, sapası, kólemi, mugdarı, dárejesi belgilerin bildiredi. Mısalı: aq, qara, qızıl, kók, sarı, qorar (túr-túsi) jaqsı, jaman, sulıw, mazalı, ashshı, suwıq, jıllı (sapası) úlken, kishi, uzın, uzın, kelte, biyik, iri, mayda (kólemi) tb belgilerge iye boladı. Kelbetliktiń atalǵan leksika-semantikalıq túrleri ayyemnen qáliplesken túbir formaların bildirse, endi bir qatan soz jasawshı qosımtalardı qosıp alıp, dórendi kelbetliklerdi jasaydı. Kelbetliktiń usı siyaqlı ózgeshelikleri onıń sóz jasalıwın bildiredi «Házirgi qaraqalpaq adebiy tiliniń grammatikası atlı akademiyalıq grammatikada atawısh tiykarlı kelbetliklerdiń jasalıwına 17 affiks, feyil tiykarlı kelbetliklerdiń jasalıwına 22 affikstiń qatnasqanı berilgen . Q.Paxratdinov hám I.Seytnazarovanıń «Qaraqalpaq tilindegi sóz jasawshı affiksler» degen jumısında kelbetlik joqarıdaǵı sıyaqlı affikslerdiń ónimli hám ónimsiz bolıp 16 turi arqalı jasalatuǵını kórsetiledi . A1,Q.Paxratdinov hám D.Seytqasimovtıń «Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik jasawshı affiksler, degen jumısında kelbetlik jasawshı affikslerdiń 19 turi berilgen . Joqarıdaǵı izertlewlerde kelbetliktiń jasalıw usılları tuwralı aytılǵanlardı juwmaqlastırıp qaraǵanımızda házirgi úyrenilip kiyatırǵan iz benen kelbetliktiń jasalıwında ónimli qollanılatuǵın hám túrk tilinde de ushırasatuǵın kelbetlik jasawshı qosımtalardı analizlep shıǵamız Turk tilinde dórendi kelbetlikler, tiykarınan atlıq, almasıq hám feyillerge sóz jasaytuǵın qosımtalar qosıw jolı menen jasaladı. Kelbetlik jasaytuǵın qosımtalar, tiykarınan, tómendegiler bolıp tabıladı: 5 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference 1. -lı/-li affiksi atlıqlarǵa qosılıp adam yamasa basqa bir prednetlerdiń iyeligin, onda usınday belginiń bar ekenligin bildiretuǵın kelbetliklerdi jasaydı. Bul qosımtanıń qaraqalpaq tilinde usı eki variantı da ónimli jumsaladı. Olardıń biri sózdiń túbiri juwan dawıslıdan, al ekinshisi jińishke dawıslıdan ibarat bolǵan sózlerge jalǵanadı. Mısalı: baxıtlı, kewilli. Qáhárli qıs ketip, kún jılıta basladı. (A.B.) Al, túrk tilinde bolsa bul qosımtanıń -li (-lı,-lu,-lü) sıyaqlı tórt variantta jumsalatuǵının kóriwge boladı. Bul qosımtalar atlıq sózlerge jalǵanıp, iyelik yamasa tiyislilikti bildiriwshi kelbetliklerdi jasaydı: baş-lı, kilit-li, toz-lu, köpük- lü, su-lu, güneş-li, Ankara-lı, lise-li, köy-lü, Karahan-lı, Osman-lı, Selçuk-lu, Yunan-lı hám t.b. 2. –sız/-siz affiksi mánisi boyınsha –lı/-li affiksine qarama-qarsı kelbetliklerdi yaǵnıy adam yamasa basqa bir predmetlerdiń qanday da bir belgige iye emesligin yaki bunday belginiń joq ekenligin bildiretuǵın kelbetliklerdi jasaydı hám túbir sózdegi dawıslılardıń juwan yáki jińishkeligine qaray eki túrli variantta jumsaladı: balasız, baylıqsız, ónimsiz, jersiz. Mısalı: Balalı úy bazar, balasız úy quw mazar (naqıl). Házirgi qaraqalpaq tilinde –sız/-siz ónimli jumsalatuǵın affikslerdiń biri bolıp, tyurkologiyada onıń kelip shıǵıwı haqqında hár qıylı pikirler bar. Birqatar ilimpazlar onı túrkiy tillerindegi sın, mongol tilindegi sarni, chuvash tilindegi sir feyilleri menen baylanıstıradı. N. A. Baskakovtıń pikirinshe bul affiks eki bólekten turadı. Haqıyqatında da bul affiks qaraqalpaq tilindegi sı+q túbir feyilleri menen genetikalıq baylanısqa iye . Túrk tilinde de -siz (-sız,-suz,-süz) qosımtası -lı (-li,-lu-lu) qosımtasınıń bolımsız forması bolıp, teris atlıq yamasa teris kelbetlik qosımtaları dep te ataladı. -lı qosımtası, tiykarınan, qandayda zattıń bar ekenligin, -sız qosımtası bolsa joqlıǵın, kemlik yamasa azlıǵın bildiretuǵın kelbetlikler jasaydı: taş-sız, ev- siz, kol-suz, ánne-sız, görgü-süz, su-suz, süt-süz sıyaqlı. Ol kemnen-kem jaǵdaylarda tartım jalǵawınan keyin keliwi múmkin: annem-siz, babam-sız sıyaqlı. Túrk tilindegi kelbetlik jasawshı bul qosımta sóz jasawǵa tiykar bolatuǵın sózdiń juwan, jińishke, erinlik, eziwlik dawıslılardıń qatnasına baylanıslı túrt túrli variantta jumsaladı. 3. Qaraqalpaq tilinde kelbetlik jasawshı –lıq/-lik affiksi. Házirgi túrkiy tillerinde –lı/-li hám -lıq/-lik affikslerinin bir túbirden kelip shiqqanlıǵı aytıladı . Bul eki affikstiń qollanılıw xızmeti jaǵınan hár túrli pikirler bar. P.M.Melioranskiy -lıq atlıq jasaytuǵın qosımta, al kelbetlik jasaw ushın onıń 6 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference qosımtası -lı dep esapla