QOQIO'TDOSHLAR OILASINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi gullaydigan ikki pallali o‘simliklarning eng yirik oilalaridan biri bo‘lib, 7000 dan ortiq turi va 230 dan ortiq jinsi mavjud. Ushbu o‘simliklar butun dunyoda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pchiligi dorivor xususiyatlarga ega. Lamiaceae vakillari tarkibida efir moylari, flavonoidlar, alkaloidlar va boshqa biologik faol moddalar mavjud bo‘lib, ular antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, immunitetni mustahkamlovchi va tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada qoqio‘tdoshlarning dorivorlik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi va tibbiyotda qo‘llanilishi ilmiy manbalarga asoslangan holda yoritiladi. Annotation: The Lamiaceae family is one of the largest families of flowering dicotyledons, with over 7,000 species and over 230 genera. These plants are widely distributed throughout the world, and many of them have medicinal properties. Members of the Lamiaceae family contain essential oils, flavonoids, alkaloids, and other biologically active substances that have antiseptic, anti-inflammatory, immunomodulatory, and sedative effects. This article discusses the medicinal properties, chemical composition, and medical uses of mint based on scientific sources. Aннотация: Семейство Яснотковые — одно из крупнейших семейств цветковых двудольных растений, насчитывающее более 7000 видов и более 230 родов. Эти растения широко распространены по всему миру, и многие из них обладают лечебными свойствами. Представители яснотковых содержат эфирные масла, флавоноиды, алкалоиды и другие биологически активные вещества, оказывающие антисептическое, противовоспалительное, иммуностимулирующее и успокаивающее действие. В данной статье на основе научных источников освещены лечебные свойства, химический состав и применение в медицине кокиоташа. Kalit so'zlar: qoqio'tdoshlar, xususiyatlar, dorivor, oila, tarqalish. Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi gullaydigan ikki pallali o‘simliklarning eng yirik oilalaridan biri bo‘lib, 7000 dan ortiq turi va 230 dan ortiq jinsi mavjud. Ushbu o‘simliklar butun dunyoda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘pchiligi dorivor xususiyatlarga ega. Lamiaceae vakillari tarkibida efir moylari, flavonoidlar, alkaloidlar va boshqa biologik faol moddalar mavjud bo‘lib, ular antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, immunitetni mustahkamlovchi va tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) oilasi – gullaydigan ikki pallali o‘simliklar (Magnoliopsida) sinfiga mansub bo‘lib, Labiateae nomi bilan ham tanilgan. Bu oila o‘simliklar olamining quyidagi tasnifiy birliklariga kiradi: Domen: Eukariotlar (Eukaryota) – yadroga ega bo‘lgan organizmlar. Sho‘ba bo‘lim: Gullaydigan o‘simliklar (Angiospermae) – urug‘lari meva ichida rivojlanadigan o‘simliklar. Sinf: Magnoliopsida – ikki pallali gullaydigan o‘simliklar. Buyurtma: Lamiales – asosan dorivor va aromatik o‘simliklarni o‘z ichiga olgan buyurtma. 22 Oila: Qoqio‘tdoshlar (Lamiaceae) – efir moylariga boy, xushbo‘y va dorivor o‘simliklardan tashkil topgan oila. Tarqalishi va ekologik ahamiyati: Qoqio‘tdoshlar oilasi vakillari butun dunyoga tarqalgan, ammo ularning eng katta xilma- xilligi O‘rta Yer dengizi mintaqasi, Osiyo, Shimoliy Amerika va Afrika hududlarida kuzatiladi. Ekologik jihatdan qoqio‘tdoshlar quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: Xushbo‘y efir moylari tufayli o‘simliklar changlatuvchilarni jalb qiladi. Qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lib, qattiq iqlimli hududlarda ham o‘sishi mumkin. Ayrim turlari allelopatiya xususiyatiga ega bo‘lib, boshqa o‘simliklarning o‘sishiga ta’sir qiladi. Tuproqni eroziyadan himoya qiladi va ba’zilari cho‘llanishga qarshi kurashda ishlatiladi. Morfologik xususiyatlari Qoqio‘tdoshlar oilasi o‘simliklari o‘ziga xos tashqi ko‘rinishga ega bo‘lib, quyidagi morfologik belgilar bilan ajralib turadi: Hayotiy shakli: Asosan bir va ko'p yillik o'tlar, kamdan-kam hollarda buta, liana va kichik daraxtlar kiradi. Poya xususiyatlari: To‘rt qirrali (kvadrat kesimli) bo‘lib, bu boshqa o‘simlik oilalaridan asosiy farqli jihatlaridan biridir. O‘simlikning o‘sish shakli: tik, ko‘tarilib o‘suvchi yoki yotuvchi bo‘lishi mumkin. Yashil va o‘rtacha yog‘ochlangan bo‘lishi mumkin. Poya sirtida tukchalar bo‘lishi efir moylari ishlab chiqaruvchi hujayralar borligini bildiradi. Barglari: Qarama-qarshi (decussate) joylashgan, ba’zan to‘plangan yoki to‘qmoqsimon shaklda bo‘ladi. Ko‘pincha tukchalar bilan qoplangan bo‘lib, bu efir moylarining ishlab chiqarilishi bilan bog‘liq (Sattorov, 2015). Barg shakli: oddiy yoki murakkab. Chetlari: silliq, tishsimon yoki o‘yilgan. Rangi: yashil, ba’zan qizg‘ish yoki kulrang tusga ega. To'pguli: Eng muhim xususiyati savatcha shaklidagi to'pgulidir. Savatcha bir yoki bir necha qator o'rama bargchalar bilan qoplangan bo'lib, ichida mayda gullar joylashgan. Savatcha bir gulli yoki ko'p gulli bo'lishi mumkin. Gullari: Ikkilamchi simmetriyaga ega (zigomorf, ya’ni labguldosh) bo‘lib, yuqori va pastki lablardan iborat. Gulkosachasi: 5 ta birikkan sepaldan tashkil topgan. Gultoji: 5 ta birikkan barglar