RAQAMLI MUHITDA SHAXSIY NOMULKIY HUQUQLARNI HIMOYA QILISHNING HUQUQIY MEXANIZMLARI

Аннотация

Raqamli texnologiyalar va internetning rivojlanishi bilan birga, shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish masalalari jahon bo‘ylab dolzarb masalaga aylanmoqda. Internet va raqamli muhitda shaxsiy ma'lumotlar va nomulkiy huquqlarni himoya qilishga oid huquqiy mexanizmlar rivojlanayotgan bo‘lsa-da, bu sohada hali ko‘plab muammolar mavjud. Ushbu tezisda, shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish uchun mavjud bo‘lgan huquqiy mexanizmlar, ularning samaradorligi va kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni o‘rganish maqsad qilingan. Kalit so’z: shaxsiy nomulkiy huquqlar, raqamli olam, umumiy ma’lumotlar, konvensiya, xalqaro tashkilot. Shaxsiy nomulkiy huquqlar shaxsning shaxsiy ma'lumotlariga, nomi, rasmlari, ovozi va boshqa maxfiy axborotlarga taalluqlidir. Ushbu huquqlar raqamli muhitda ayniqsa o‘ziga xos xususiyatlarga ega, chunki ma'lumotlar osonlik bilan uzatiladi, saqlanadi va tarqatiladi, bu esa shaxsiy huquqlarga tajovuz qilish xavfini oshiradi. Shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish uchun bir nechta huquqiy mexanizmlar mavjud, ular orqali shaxsning shaxsiy axboroti va nomulkiy huquqlari himoya qilinadi. Shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilishning huquqiy mexanizmlari global miqyosda bir necha xalqaro hujjatlar bilan tartibga solinadi: - Evropa Ittifoqining Umumiy Ma'lumotlar Himoyasi To‘g‘risidagi Reglamenti (GDPR): Bu reglament shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishning eng rivojlangan huquqiy mexanizmidir. GDPR, 2018 yilda kuchga kirgan bo‘lib, shaxsiy ma'lumotlarni to‘plash, saqlash, qayta ishlash va tarqatish bilan bog‘liq barcha jarayonlarni tartibga soladi. Foydalanuvchilarga o‘z ma'lumotlari ustidan to‘liq nazorat qilish imkonini beradi, ya'ni ular o‘z ma'lumotlarini ko‘rish, o‘zgartirish va o‘chirish huquqiga ega bo‘lishadi (European Union, 2018). - BMTning Shaxsiy Ma'lumotlarni Himoya Qilish Haqidagi Konvensiyasi (ETS No. 108): BMT tomonidan qabul qilingan ushbu konvensiya shaxsiy ma'lumotlarning xalqaro himoyasini ta'minlashga qaratilgan. Konvensiyada shaxsiy ma'lumotlar bilan ishlashda etika va huquqiy me'yorlar belgilangan (Council of Europe, 1981). 52 Mart, 2025-Yil - Haqiqiy va raqamli muhitda shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilishga oid boshqa xalqaro huquqiy hujjatlar: Xalqaro miqyosda shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilishning asosiy hujjatlari sifatida "Xalqaro Fuqarolik va Siyosiy Huquqlar To‘g‘risidagi Pakti" (1966) va "Xalqaro Axborot Texnologiyalari va Ma'lumotlar Himoyasi Konvensiyasi" kabi qonunlar keltiriladi. O‘zbekistonda raqamli muhitda shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish bo‘yicha quyidagi huquqiy mexanizmlar mavjud: - O‘zbekiston Respublikasining "Shaxsiy ma'lumotlar to‘g‘risida"gi qonuni: Ushbu qonun 2019 yilda qabul qilinib, shaxsiy ma'lumotlarni to‘plash, ishlatish va himoya qilishning asosiy qoidalarini belgilaydi. U fuqarolarning shaxsiy ma'lumotlarini noqonuniy ishlatish, tarqatish va ularga zarar yetkazishdan himoya qiladi (O‘zbekiston Respublikasi, 2019). -Elektron hukumat tizimining qonuniy asoslari: Raqamli davlat xizmatlari va e- hukumatning rivojlanishi bilan, fuqarolarning elektron platformalar orqali taqdim etgan shaxsiy ma'lumotlarini himoya qilishga oid alohida normativ hujjatlar ishlab chiqilgan. Bu qonunlar raqamli ma'lumotlarni saqlash, uzatish va himoya qilishni tartibga soladi. -Axborot xavfsizligi to‘g‘risidagi qonunlar: Axborot xavfsizligini ta'minlash uchun qabul qilingan qonunlar va normativ hujjatlar, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish, kiberhujumlar va boshqa axborot xavfsizligi tahdidlariga qarshi choralar ko‘rishni ta'minlaydi. O‘zbekistonda "Axborot xavfsizligi to‘g‘risidagi" qonun 2017 yilda qabul qilingan (O‘zbekiston Respublikasi, 2017). Raqamli muhitda shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilishda bir qancha muammolar mavjud:  Kiberxavfsizlikning zaifligi: Raqamli tizimlar va platformalar hali ham kiberxujumlarga moyil, bu esa shaxsiy ma'lumotlarning o'g‘irlanishi va noto‘g‘ri ishlatilishi xavfini oshiradi (Lynn, 2019).  Normativ hujjatlarning yetarlicha rivojlanmaganligi: Ba'zi mamlakatlarda, shu jumladan O‘zbekistonda, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishga oid qonunlar va normativ hujjatlar hali to‘liq shakllanmagan yoki samarali qo‘llanilmayapti. Bu qonunlarning amalga oshirilmasligi, shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilishda to‘siq bo‘lishi mumkin.  Keng tarqalgan axborot texnologiyalari: Internetda shaxsiy ma'lumotlarni tezda tarqatish va ularga kirish imkoniyatining kengayishi, bu huquqlarning himoyasini yanada murakkablashtiradi. 53 Mart, 2025-Yil Yangi texnologiyalar, masalan, sun'iy intellekt va blokcheyn, ma'lumotlarni yanada xavfsiz saqlash va ularga kirishning ishonchli mexanizmlarini ishlab chiqishga yordam beradi. Blokcheyn texnologiyasi, ma'lumotlar uzatish va saqlashni markazlashmagan tarzda amalga oshirishi mumkin, bu esa shaxsiy ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlaydi. Xalqaro miqyosda shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishning birlashgan yondashuvlarini ishlab chiqish va huquqiy mexanizmlarni uyg