ЎЗБЕКЛАР ВА ҚОРАҚАЛПОҚЛАР ЎРТАСИДАГИ ДЎСТЛИК ЎЗБЕКИСТОНДАГИ ИЖТИМОИЙ ТОТУВЛИКНИНГ МУҲИМ УНСУРИДИР

Аннотация

This article discusses the friendship between Uzbeks and Karakalpaks. The mutual understanding and cooperation between these peoples, various cultural and educational events are discussed in the context of the composition of the Uzbek and Karakalpak tribes and clans. Keywords: Kipchak, eastern Nogai, clans, tribes, many traditions, customs, language and religion (Islam). 1 36 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Амударё ва Сирдарёнинг қадимги дельтасини археологик жиҳатдан ўрганиш Оролбўйи халқлари тарихининг илк босқичларини тадқиқ этишда муҳим манба бўлди. С. П. Толстовнинг фикрича, қорақалпоқларнинг энг қадимги аждодлари сак-массагет апасиак қабилалари бўлган (эрамиздан аввалги VII - II асрлар). Кейинчалик бу қабилалар таркибига ҳунлар, хионийлар ва VI-VIII асрлардаги туркий қабилалар ҳам қўшилган. Уларнинг барчаси бўлажак қорақалпоқ элатининг шаклланишида иштирок этган, деб тахмин қилган. С. П. Толстов қорақалпоқлар этногенезининг асосий босқичи сифатида IХ- XI асрларни - жануби-шарқий Оролбўйида печенег қабилаларининг бирлашиши содир бўлган даврни кўрсатади. XIX асрнинг 30 йилларида П. И. Иванов ҳам қорақалпоқларнинг шаклланиши XI асрдаги Оролбўйи ҳудуди билан боғлиқ деган фаразни илгари сурган. Бу фикрни С. П. Толстов ҳам тасдиқлайди. Шундай қилиб, қорақалпоқлар номининг этноними ХII - XIV асрларда ўғуз- печенег қабилаларининг ҳам ғарбий, ҳам шарқий гуруҳларида бир неча вариантларда мавжуд бўлган. Кейинчалик уларнинг тақдири XI асрда Иртиш ҳавзасидан келган қипчоқлар билан боғлиқ бўлиб, улар мўғуллар истилоси ва Олтин Ўрда ташкил этилишидан олдин ва кейин улар орасида бўлишган. XIV - XVI асрларда Мўғул улуслари парчаланиб кетгач, бу қабилалар Шарқий Нўғай Ўрда таркибига кирган. Қорақалпоқ тилининг дастлабки тадқиқотчиларидан бири профессор Н. А. Баскаков уни қипчоқ тиллари гуруҳига киритган. У қозоқ ва нўғай тилларига энг яқин. Н. А. Баскаков бу уч тилни ўзига хос қипчоқ-нўғай кичик гуруҳига бирлаштиради ва уни катта нўғай ўрдаси таркибида шаклланган деб ҳисоблайди. Бошқа томондан, тилида Ўрта Осиёнинг эроний тили аҳолиси, хусусан, хоразмий тилининг элементлари мавжуд. 1620 йилларга келиб Абулғози ўзининг "Шажарайи турк" асарида Хивадан Хабатсултоннинг Сирдарё бўйидаги қорақалпоқлар томонга қочгани ҳақида хабар беради. Бу ҳужжат XVI аср охири - XVII асрларда Сирдарё қорақалпоқлари Бухоро хонлигига қарам бўлганлигини исботлайди. Буни 1671 йилда Бухоро, Балх ва Урганчга юборилган рус элчиларига бошчилик қилган Борис Пазухиннинг мақолалар рўйхати ҳам тасдиқлайди. Унда Бухоро подшосига бўйсундирилган қорақалпоқ шаҳзодалари "жангда ишончли кишилар" эканлиги айтилади. Қорақалпоқлар яшайдиган жойлар "Бухоро улуслари" деб аталиб, уларга "Туркистон йўли" орқали борилган. 1 37 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Қорақалпоқларнинг бир қисми турли қорақалпоқ уруғлари билан қон-қариндошлик алоқаларига эга эмас ва қорақалпоқларнинг Россия империяси таркибига кириши билан озод бўлган Хива асирлари - эронийлардан келиб чиққан. Т. А. Жданко уларнинг кескин антропологик фарқини таъкидлаб, улар ўз эгасининг уруғини ўзлари учун олганликларини, шу тариқа тоғли-қанғлилар (янги қанғлилар - янги (бошқа) қонли одамлар) пайдо бўлганлигини таъкидлаган. Худди шундай элементларни у кенагаслар ва оролбойлар орасида ҳам қайд этган. Қорақалпоқлар маданиятида уларнинг уруғ-қабилавий бўлиниши катта аҳамиятга эга бўлган. Қорақалпоқларнинг бутун ҳудуди икки қабила иттифоқи: арислар ва қўнғиротлар ўртасида тақсимланган. Арислар конфедерациясига 100 уруғдан иборат 12 дан ортиқ қабилалар кирган. Улар, асосан, Амударёнинг ўнг қирғоғи ҳудудида яшаганлар. Қўнғирот қабилалари ҳам шунга мос равишда Амударёнинг чап қирғоғини эгаллаган. Қорақалпоқ эркакларининг кийимлари ўзбекларникидан унчалик фарқ қилмайди. Улар оқ туникасимон кўйлак, кенг иштон, этик ичига қистирилган, майда йўл- йўл тўқ рангли матодан тикилган кенг тўн, қишда эса жуни ичига тушган қўй терисидан тикилган пўстин кийишган. Қорақалпоқларнинг кийим-кечаклари фақат чопон остидан кийилган қавилган камзул - "бешпент" билан ажралиб туради. Бош кийими қора қўй терисидан тикилган ясси думалоқ қалпоқ - "кураш" бўлган. Қадимда қорақалпоқларда баланд кигиз конус шаклидаги қалпоқ - "қалпоқ-тақя" бўлган, шунинг учун улар ўзларининг этник номини олганлар - "қора қалпоқ." Аёллар костюми ҳам кўйлак, шим, халатдан иборат бўлган, бироқ камзул ўрнига кўпинча енгсиз кўйлак кийишган. Қорақалпоқлар қизил ва кўк ранглар устунлик қиладиган, кашта ва металл безаклар кўп бўлган ёрқин рангдаги кийимларни кийишни яхши кўрадилар. Улар паранжи ёпинишмасди, паранжи ўрнига халатга ўхшаш ёпинчиқ ёпинарди. Аёлларнинг одатдаги бош кийими узун рўмол бўлиб, у дўппи устидан саллага ўхшатиб боғланган. Қорақалпоқларда оилавий ва жамоавий зиёфатларда ўзига хос урф-одатлар, юриш- туриш қоидалари мавжуд бўлиб, уларга қатъий амал қили