GULLI O’SIMLIKLARNING KELIB CHIQISHI VA TUZULISHI

Аннотация

In this thesis, the origin, structure, and biological significance of flowering plants are thoroughly examined. Flowering plants are the most developed and widespread on our planet, and their main organs, including roots, stems, leaves, flowers, fruits, and seeds, are studied. Additionally, their ecological and economic importance is analyzed. Аннотация: В данном тезисе подробно рассматриваются происхождение, строение и биологическое значение цветковых растений. Цветковые растения являются самыми развитыми и широко распространёнными на нашей планете. Изучены их основные органы: корень, стебель, лист, цветок, плод и семя. Также проанализировано их экологическое и экономическое значение. Keywords: Flowering plants, origin, structure, root, stem, leaf, flower, fruit, seed, ecological significance, economic significance. Ключевые слова: Цветковые растения, происхождение, строение, корень, стебель, лист, цветок, плод, семя, экологическое значение, экономическое значение. Gulli o‘simliklar (Angiospermae) – hozirgi davrda eng keng tarqalgan va rivojlangan o‘simliklar guruhidir. Ular sayyoramizning turli ekologik sharoitlariga moslashib, yer yuzining deyarli barcha mintaqalarida uchraydi. Gulli o‘simliklarning asosiy farqli jihati – urug‘lari meva ichida rivojlanishi bo‘lib, bu ularga tashqi ta’sirlardan himoyalanish va keng tarqalish imkonini beradi. Gulli o‘simliklarning kelib chiqishi, evolyutsiyasi va tuzilishini o‘rganish o‘simlikshunoslik, ekologiya va qishloq xo‘jaligi uchun muhim ahamiyatga ega. Ular inson hayotida katta o‘rin egallaydi – oziq-ovqat manbai bo‘lib xizmat qiladi, havoni kislorod bilan boyitadi va tabiiy muhit muvozanatini saqlashda ishtirok etadi. Gulli o‘simliklar – eng rivojlangan va murakkab o‘simliklar guruhi bo‘lib, ular bo‘r davrida (taxminan 125–140 million yil avval) paydo bo‘lgan. Ularning kelib chiqishi haqida turli nazariyalar mavjud: Gulli o‘simliklar yalang‘och urug‘lilardan kelib chiqqan degan nazariya eng keng tarqalgan. Ba’zi olimlar ularning ajdodlari qadimgi paporotniksimon yoki ignabargli o‘simliklar bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishadi. Eng qadimgi gulli o‘simliklar qoldiqlari orasida Archaefructus (Xitoyda topilgan) va Montsechia (Ispaniyada topilgan) mavjud. Evolyutsiya davomida gulli o‘simliklar changlanish, urug‘lanish va tarqalish mexanizmlarini takomillashtirib, boshqa o‘simliklardan ustunlikka ega bo‘lishgan. Gulli o‘simliklar rivojlanishida ularning hasharotlar bilan changlanishi katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu jarayon o‘simliklarning yanada samarali ko‘payishiga yordam bergan. Gulli o‘simliklar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: Ikki urug‘pallalilar (Dicotyledoneae) – masalan, olma, paxta, loviya. Bir urug‘pallalilar (Monocotyledoneae) – masalan, bug‘doy, sholi, pista. Ularning tuzilishi vegetativ va generativ organlar ga bo‘linadi. A) Vegetativ organlar 1) Ildiz – tuproqdan suv va mineral moddalarning so‘rilishini ta’minlaydi. Asosiy ildiz tizimi (ikki urug‘pallalilarda) Tuyuq ildiz tizimi (bir urug‘pallalilarda) Ildizning asosiy vazifalari: oziqa moddalari yetkazish, o‘simlikni tuproqqa mahkamlash va ba’zi hollarda zaxira modda to‘plash. 2) Poya – o‘simlikning tayanchi bo‘lib, oziq moddalar va suvning harakatlanishini ta’minlaydi. O‘tkazuvchi to‘qimalar: Ksilema – suv va mineral moddalar tashiydi. Floema – 32 organik moddalarni yetkazib beradi. 3) Barg – fotosintez, gaz almashinuvi va transpiratsiya jarayonlarida ishtirok etadi. Yaproq plastinkasi – keng yuzali bo‘lib, quyosh nurlarini maksimal qabul qiladi. Stomalar – gaz almashinuvi va suv bug‘lanishini nazorat qiladi. B) Generativ organlar 1) Gul – gulli o‘simliklarning asosiy ko‘payish organi. Gulkosa – gul qismlarini biriktiruvchi asos. Gulqo‘rg‘on: Changchilik (erkak jinsiy organ) – changlarni hosil qiladi. Urug‘chi (ayol jinsiy organ) – urug‘ hosil qiladi. 2) Meva – urug‘ning rivojlanishi va tarqalishiga yordam beradi. Mevalar ikki asosiy turga bo‘linadi: Quruq mevalar (yong‘oq, dukkak, don). Shirali mevalar (gilos, olma, uzum). 3) Urug’ – yangi o‘simlik hosil qilish uchun xizmat qiladi. Urug‘ning tarkibi: urug‘ po‘sti, endosperm, embrion. Gulli o‘simliklar tabiat va inson hayotida katta ahamiyatga ega: Ekologik ahamiyati: Atmosferaga kislorod chiqaradi. Hayvonlar uchun oziq manbai bo‘lib xizmat qiladi. Qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati: Ko‘pgina oziq-ovqat mahsulotlari (g‘alla, meva, sabzavot) gulli o‘simliklardan olinadi. Dorivor o‘simliklar inson salomatligida muhim rol o‘ynaydi. Sanoat va iqtisodiy ahamiyati: Paxta, zig‘ir kabi o‘simliklardan to‘qimachilik sanoatida foydalaniladi. Yog‘och sanoati (o‘rmon xo‘jaligi) rivojlanishida muhim hisoblanadi. Xulosa: Gulli o‘simliklar – sayyoramizning eng rivojlangan va keng tarqalgan o‘simliklar guruhi bo‘lib, ularning kelib chiqishi bo‘r davriga borib taqaladi. Evolyutsiya jarayonida ular turli muhitlarga moslashib, ekotizimning ajralmas qismiga aylangan. Ularning murakkab vegetativ va generativ organlari suv, oziqa moddalarining harakati, fotosintez, changlanish