YASHIL SUVOʻTLAR BOʻLIMI UMUMIY TA'RIFI , HUJAYRASINING TUZILISHI VA KOʻPAYISH USULLARI

Аннотация

This thesis provides information on general concepts of green algae, distribution of their importance, and systematics. АННОТАЦИЯ: В диссертации представлены сведения об общих представлениях озеленых водорослях, распределении их значения и систематике. KALIT SO‘ZLAR: Xlorofill, karotin, kraxmal, monad, kokkoid, sartsinoid, sifokladial, palmelloid, tetrasporali, karotin, lyutenin. КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: Xлорофилл, каротин, крахмал, монада, коккоид, сарциноид, сифокладиал, пальмеллоид, тетраспор, каротин, лютеин. KEYWORDS: Chlorophyll, carotene, starch, monad, coccoid, sarcinoid, syphocladial, palmelloid, tetrasporal, carotene, lutein. Yashil suvo’tlar olami barcha yashil rangdagi suvo’tlarni (keng manoda) va yuksak o’simliklarni birlashtiradi. Bu olamga mansub organizmlar xloroplastlarga ega, ularning posti ikki membranadan iborat, tilakoidlari to’p xolga jamlangan. Kraxmal xloroplastning stro’masida to’ planadi. Ushbu oilam ikki guruhga: bittasi streptofitlar deb nomlanadigani yuksak o’simliklar va haro’fitlarni va ikkinchisi xlorafila deb nomlanadiganiga boshqa barcha yashil suvo tlar mansub.Yashil suvo’tlar (haro’fitlami ham qo’shib hisoblaganda keng manoda) suvo’ tlarningeng katta 500 ga yaqin turkum va 8000 ga yaqin (ayrim malumotlarga ko’ra 13000-20000) turkumdan iborat, morfologiyasi jihatidan ham juda xilma-xil. Ulaming orasida bir hujayrali, koloniya hosil qilgan, shu jumladan, senobiy va ko ‘ p hujayrali vakillari bor. Yashil suvo tlaming tallomini tuzulishi quyidagi tiplarda bo’ladi: - monad (masalan, Chlamydomonas, Volvo, Gonium turkumlarida); -palmelloid yoki tetraspo’rali (Tetraspora, Sphaerocystis turkumlarida); -kokkoid (Chlorella, Hydradictyon turkumlari) -sartsinoid (Chorosarcinopsis turkumi) -trixal yoki ipsimon (Ulothrix, Spirogyra turkumlarida) geterotrixal yoki turli yo’g onlikdagi ip (Stigeoclonium, Draparnaldia turkumlari) -psevdoparenximatoz (Protoderma turlarda)parenximatoz (Ulva, Ulvaria turkumlarida) -sifonal (Caullerpa, Bryopsis turkumlarida) -sifonokladial (Cladophora, Dactyosphaeria) turkumlarida. Yashil suvo’tlaming xloroplastlari shakli va kattaliklariga ko’ ra turlicha. Bir hujayrali vakillaridan ko’pincha asosi qalinlashgan piyola ko’rinishida.[1;3] Yashil suvo‘tlari bir hujayrali, kolonial yoki ko‘p hujayrali tuzilishga ega bo‘lishi mumkin. Ularning hujayrasi quyidagi qismlardan iborat: 1. Hujayra devori – Tashqi qatlam bo‘lib, sellyuloza va pektin moddalaridan iborat. 2. Sitoplazma – Hujayraning ichki qismi bo‘lib, unda organoidlar joylashgan. 3. Yadro – Irsiy axborotni saqlovchi asosiy organoid. 4. Xloroplastlar – Fotosintez jarayoni kechadigan organoidlar. Ularda xlorofill a va b mavjud bo‘lib, yorug‘lik energiyasini yutadi. 5. Pirenoidlar – Xloroplast ichida joylashgan bo‘lib, kraxmal zahirasini yig‘adi. 6. Vakuola – Hujayraning suv va oziq moddalarini saqlovchi qismi. 7. Qamchilari 42 (flagellasi) – Ayrim turlarda harakatlanish uchun xizmat qiladi (masalan, Chlamydomonas). Ko‘payish usullari Yashil suvo‘tlari vegetativ, jinsiy va jinsiy bo‘lmagan yo‘llar bilan ko‘payadi.1. Vegetativ ko‘payish – Oddiy bo‘linish yoki parchalash orqali sodir bo‘ladi. Masalan, Spirogyra suvo‘tlari hujayralari bo‘linib yangi organizm hosil qiladi. 2. Jinsiy bo‘lmagan ko‘payish – Zoosporalar yordamida amalga oshadi. Ular harakatlanuvchi sporalardir va yangi sharoitga tushgach yangi o‘simlikni hosil qiladi. 3. Jinsiy ko‘payish – Gametalarning qo‘shilishi orqali ro‘y beradi. Bu jarayonda ikkita gameta birlashib zigota hosil qiladi, undan yangi avlod rivojlanadi.[3] Xulosa Yashil suvo‘tlari suv havzalarida kislorod ishlab chiqaruvchi va oziq-ovqat zanjirida muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Ularning fotosintez qilish qobiliyati, tez ko‘payishi va ekologik muhitga moslasha olish xususiyatlari ularni tabiatning ajralmas qismi qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References: 1. Ikromova.M.I Normurodov.X.N, Yuldashev.A.S. BoTANIKA.-O’zbekiston// TOSHKENT- 2002. 2. Xolmatov Sh., Xayitov A. (2019). Botanika: Algologiya va Mikologiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 3. Zokirov K. X. (2003). O‘zbekiston o‘simliklari va ularning biologik xususiyatlari. Toshkent: Fan nashriyoti 43