QARAQALPAQ HÁM TÚRK TILLERINÍŃ FONETIKASÍNAN

Аннотация

Every language has unique characteristics in comparison with other languages. Such features are preserved and distinguished in the phonetic, lexical, grammatical, and other aspects of languages. In this article, we will compare the phonetic phenomena of the related Turkic languages, Karakalpak and Turkish, in parallel, discussing their similarities and differences Keywords: dissimilation, prosthesis, epenthesis, epithesis, elision, metathesis. ИЗ ФОНЕТИКИ КАРАКАЛПАКСКОГО И ТУРЕЦКОГО ЯЗЫКOB Аннотация. Любой язык имеет свои особенности. Такие различия бывают фонетическими, лексическими, грамматическими и т.д. Они сохраняются и дифференцируются в своих сочленениях. В этой статье мы сравним фонетические изменения в фонетике каракалпакского и турецких языков, являющихся родственными тюркским языкам, и поговорим об их сходстве и различиях. Ключевые слова: диссимиляция, протезa, эпентезa, эпитезa, элизия, метатезa. Kirisiw. Hárqanday tildi basqa bir til menen salıstırıp úyreniwde eń áweli onıń fonetikalıq qurılısın jaqsı biliw talap etiledi. Sonda ǵana ilimiy-izertlew jumıstıń anıq dálillerge súyenilgenligi, durıs maǵlıwmatlar berilgenligine iseniwge boladı. 1 02 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bunday usılda alıp barılǵan izertlew jumısları keleshektegi basqa da izertlewler ushın tiykar bolıp xızmet qıladı. Fonetikalıq ózgesheligi jaǵınan túrk hám qaraqalpaq tilleriniń bir-birine uqsas tárepleri oǵada kóp. Birinshiden, eki til de túrkiy tuwısqan tiller esaplanadı. Bul tárepinen olardıń fonetikalıq dúzilisi, qurılısı bir-birine jaqın. Ekinshiden, eki til de agglyutinativ (jalǵamalı) tiller qatarına kiredi. Tiykarǵı bólim. Dawıssız sesler dawıs hám shawqımnıń qatnasınan jasaladı. Usı ózgesheligi boyınsha dawıssız sesler shawqımlılar hám sonorlar bolıp bólinedi. Qaraqalpaq tilinde b, d, g, ǵ, j, z, v, p, t, k, q, sh, s, f, x, h, m, n, ń, r, y, w, l, c, ch sesleri dawıssız seslerdi ańlatadı, olardıń sanı 25ti quraydı. Túrk tilinde 21 dawıssız fonema bar, olar tómendegiler: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z. Dissimilyaciya qubılısı (Aykırılaşma, disimilyasion, benzeşmeslik [4; 62]). Artikulyaciyalıq jaqtan usas yamasa birdey bolǵan eki sestiń birewiniń belgili dárejede ózgeriwi hám óz ara usamaytuǵın seslerge aylanıwı qaraqalpaq til biliminde dissimilyaciya qubılısı delinedi[1;150]. Túrk til biliminde bul terminniń ornına aykırılaşma, benzeşmeslik, disimilyasion atamaları da qollanıladı[2;94]. Dissimiliyaciya qubılısı basqa túrkiy tillerdegi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde júdá kóp tarqalmaǵan. Qońsılas bolıp kelgen sesler ortasında hám tikkeley qońsı bolıp kelmey, aralarında basqa sesler jumsalǵan qońsılas buwınlardaǵı sesler ortasında dissimiliyaciya qubılısı bolıwı múmkin, sonday-aq seslerdiń óz ara usaslıǵın joǵaltıwı progressivlik hám regressivlik dissimilyaciya túrinde bolıwı múmkin. Qońsılas seslerdiń óz ara usaslıǵınıń joytılıwın kontaktlı dissimilyaciya dep, al aralarında basqa sesler jumsalǵan qońsılas buwınlardaǵı seslerdiń óz ara usaslıǵınıń joyıltıwın distaktlı dissimilyaciya dep ataydı. Dissimilyaciya qubılısı biz úyrenip atırǵan hár eki (qaraqalpaq hám túrk) tilde tómendegi kestede berildi: Qaraqalpaq tilinde Túrk tilinde óytkeni-óytgeni tepme – tekme ketpen-ketmen-ketben derşür – devşir batpan-batman-batban aşçı – ahçı mańnay-mańlay issi – isti (dialektlerde) táreptar-tárepdar isilik – istilik tańnay-tańlay attar – aktar dushpan-dushman muşamma – muşamba 1 03 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ minnet-mindet bādincān - patlıcan kammaǵal-kámbaǵal tennūr – tandır bonba-bomba kınnap – kırnap Eliziya qubılısı (ses düşmesi, hece kaynaşması [4;62]). Ayırım jaǵdaylarda seslerdiń túsip qalıw qubılısı eliziya delinedi[1;153]. Tiykarınan túrk tilinde eliziya qubılısı haqqında sóz bolǵanda eski túrkshe sózlerdegi ózgerislerdi kóp baqlawǵa boladı. Máselen eski túrk tilinde kóp buwınlı sózlerdegi -g fonemasınıń házirgi túrk tilinde túsiw jaǵdayları boyınsha mısallar oǵada kóp, máselen tómendegi sózlerdi alıp qarayıq: Eski túrkshede Házirgi túrkshede taşgaru dışarı ölüg ölü satguçı satıcı yalgan yalan algalı alalı yolga yola kapıg kapı Eliziya qubılısı túrkiy tillerde jiyi jaǵdaylarda awızeki sóylew tilinde ushırasadı. Máselen, túrk tilindegi -yor affiksi sońındaǵı r fonemasınıń túsiw jaǵdayı menen qaraqalpaq tilindegi l fonemasın alıp qarayıq: Túrk tilinde Túrk tilinde Qaraqalpaq Qaraqalpaq jazba forması awızeki tilinde tilinde forması jazba forması awızeki forması yapıyorsun yapıyosun balalar ballar yapıyor yapıyo qarıydar qardar yapıyorsunuz yapıyosunuz alǵan aǵan yapıyorlar yapıyola kelgen kegen yapıyorum yapıyom alıptı aptı yapıyoruz yapıyoz kelipti kepti 1 03 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ s