ОТА-ОНАЛИК ҲУҚУҚИНИ ЧЕКЛАШ МАЗМУН-МОҲИЯТИ.

Аннотация

Мақолада ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тартиби ва асослари, мазкур жараённинг ота-она ва уларнинг фарзандлари учун ҳуқуқий оқибатлари ҳамда бу борада олимларнинг фикрлари, суд амалиётида мазкур тоифадаги низоларини кўриб ҳал этишда қонун нормаларини қўллаш билан боғлиқ муаммолар, амалий таклифлар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: ота-оналик ҳуқуқини чеклаш, фарзанд, оила, мажбурият, низолар. СОДЕРЖАНИЕ РОДИТЕЛЬСКИХ ПРАВ-СУТЬ. Aннотация. В статье рассмотрены порядок и основания ограничения родительских прав, правовые последствия этого процесса для родителей и их детей, а также мнения ученых по этому поводу, проблемы, связанные с применением правовых норм в судебной практике и разрешением споров данной категории и разработаны практические предложения. Ключевые слова: ограничение родительских прав, ребенок, семья, обязательства, конфликты. PARENTAL RIGHTS CONTENT-ESSENCE. Absract. In the article, the procedure and grounds for limiting parental rights, the legal consequences of this process for parents and their children, as well as the opinions of scientists in this regard, problems related to the application of legal norms in judicial practice and the resolution of disputes of this category, and practical suggestions have been developed. Key words: restriction of parental rights, child, family, commitment, conflicts. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон — 2030” стратегияси тўғрисида”ги фармонига кўра, болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштиришда бир қатор устувор вазифалар белгиланди1. Ўтган йиллар давомида республикамизда бола ҳуқуқларини таъминлашга қаратилган қатор халқаро ҳужжатларни миллий қонунчилигимизга имплементация қилиш жараёнлари жадаллашиб борди. Масалан, 1992 йил 9 декабрда Республикамиз “Бола ҳуқуқлари тўғрисида”ги Конвенцияга қўшилди, 2008 йил 7 январга келиб, “Бола ҳуқуқлари кафолатлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилинди. Президентнинг 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон — 2030” стратегияси тўғрисида”ги фармони. [электрон ресурс] қаралган вақти 27.05.2024 йил. http://lex.uz/docs/6600413 1504 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 09.08.2021 йилги ПФ-6275-сонли Фармони билан Республикамизда Олий Мажлиснинг Бола ҳуқуқлари бўйича вакили- Болалар омбудсмани институти таъсис этилди. Бола ҳуқуқлари ҳимоясига қаратилган қонун ҳужжатлари амалда ижроси таъминланаётган бир вақтда, жамиятимизда болалар тарбияси, уларнинг моддий таъминоти билан боғлиқ масалалар ҳамон долзарблигича қолмоқда. Ота-она ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар Конституциямизнинг 77-моддасига асосан, ўз фарзандларини вояга етгунига қадар боқиш, уларнинг тарбияси, таълим олиши, соғлом, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топиши хусусида ғамхўрлик қилишга мажбур. Ўз навбатида, болаларнинг ҳам ўз ота-оналарининг ғамхўрлиги остида тарбияланиш билан боғлиқ ҳуқуқлари Халқаро ҳамда миллий қонунчилигимизда кафолатланади. Хусусан, “Бола ҳуқуқлари тўғрисида”ги Халқаро Конвенциянинг 9-моддасига асосан, болалар ўз ихтиёрларига қарши ота-оналаридан ажратилиши мумкин эмас, бундай ҳаракат алоҳида истисноли ҳолларда, яъни суд қарори асосида боланинг манфаатларини кўзлаб амалга оширилиши мумкин. Айни шу мазмундаги норма миллий қонунчилигимиз, яъни “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 13-моддасида ҳам белгиланган. Боланинг ўз ота-онаси тарбиясидан ажратилиши, фақат унинг манфаатларида, суднинг қарори билан амалга оширилиши, бунда бола, фақат ота-онаси ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинса ёки мазкур ҳуқуқ чекланса, уларнинг тарбиясидан олиниши мумкинлиги назарда тутилади. Оила қонунчилиги “ота-оналик ҳуқуқини чеклаш” тушунчасига алоҳида таъриф бермасдан, мазкур ҳуқуқни чеклаш асослари ва оқибатларини тўғридан-тўғри белгилаб беради. Бу борада илмий манбаларда олимлар қуйидаги фикрларни илгари сурганлар. Л.В.Ладочкинанинг фикрича2 (таъкидлашича), ота-оналик ҳуқуқини чеклаш болани ота-онани ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилмасдан туриб, ота-она тарбиясидан олишга қаратилган давлат мажбурлов таъсир чорасидир. Л.М.Пчелинцеванинг фикрича3, ота-она ёки улардан бирининг айбли қилмиши оилавий-ҳуқуқий жавобгарлик таъсир чораси сифатида ота-оналик ҳуқуқини чеклаш учун асос бўлиши мумкин. 2 Ладочкина Л.В. “Ограничение родительских прав”. Вестник Саратовской государственной юридической академии. 2017. -№4.-С. 101-104. 3 Пчелинцева Л.М. “Семейное право Россия” Издательство НОРМА. –С. 363. 1505 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Т.В.Краснова 4 ота-оналик ҳуқуқини чеклаш ўзининг мазмун-моҳиятига кўра вақтинчалик чора эканлигини, ота-оналик ҳуқуқини чеклашда ҳамма вақт ҳам уларнинг айбли ҳаракатлари асос бўлмаслигини баён қилади. Бир гуруҳ олимлар, хусусан Н.А.Абляптева, Ю.С.Луговаяларнинг фикрича5 ота-она ўзининг тарбиясида бўлган вояга етмаган фарзандлари учун хавф туғдириши билан боғлиқ салбий ҳолатлар ҳам учрайди, бу ҳолатда жамият болани ота-онадан тўлиқ ажратишни эмас, балки уларнинг хатти-ҳаракатлари тарбиячи ва тарбияланувч