ГЕРОНТОПСИХОЛОГИЯ

Аннотация

Ushbu maqolada Gerontopsixologiya boshqa pisixologiyadan qanday farqli tomonlar bor ekanligi haqida fikr yuritiladi.Bu psixologiya yosh va qarilar psixologiyasidur.Psixologiyaning ummumiy vositalaridan qanday tartibda foydalanib,hozirgi kunda keksalar ruhiyati va fe’lining o‘ziga xos xususiyati o‘rganilishi, olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo bo‘ladigon ruhiy xususiyat va o‘zgarishlarga avvaldan qiziqib kelishgani va shuningdek ,ushbu maqolada qanday qilib qarigan paytlarda ham bardam tetik yashashiga yordam beradigon vosita va yo‘llar ishlab chiqadi. Kalit so‘zlar. Geron-qari, umumfizilogik, psixofizk,tirik organizmlar, gerogigiyena, infeksion kasaliklar, qarish sabablar molekula va hujayra. Dunyo aholisining keksayishi ro‘y bermoqda, ya’ni rivojlangan davlatlarda keksa insonlar soni ortib bormoqda. Aholi keksayishi nima sabablaridan biri tug‘ilishning kamayishi, salomatlikning yaxshilanishi, kichik va katta yoshdagilarda o‘lim sonining kamayishi, hayotning individual davomiyligining ortishidir. Bron-za davrida hayotning o‘rtacha davomiyligi 18—20 yil bolsa, o‘rta asrlarda 35 yil, XIX asrda 44 yil bolsa, XX asrda 68-72 yilni tashkil etadi. Aholining keksayishi fenomeni iqtisodiy, tibbiy, huquqiy, siyosiy va boshqa muammolarni tug‘diradi. Saylovchilar va tovar iste’molchilarining ko‘pchilik qismi keksalar bolganligi uchun barcha tizimlarni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Keksalik barchamizning oldimizda turibdi va shuning uchun unga e'tibor qaratish lozim. Oxirgi Ontogenez bosqichlari, ehtimol, ilmiy nuqtai nazardan eng ko‘p e'tibordan chetda qolmoqda. Buning sababi, bizda bor qarilik va qarilikni inson hayotining zerikarli va unchalik istiqbolli bo‘lmagan bosqichi deb hisoblaymiz. Bu boradagi an'anaviy qarashlar g‘oyalar va umidlarni tashvishlarga to‘la muqarrar haqiqat sifatida shakllantiradi. va umidlar ko‘p emasdur. Aholi kundan-kunga keksaygan sari, ong va aql bilan bog‘liq savollar bilan shug‘ullanadigan mavzular keksa odamlarning shaxsiyati tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bularga javob berishi kerak bo‘lgan fan savollar gerontopsixologiya (qarish psixologiyasi). Uning diqqat markazida psixologik holat va ontogenez davrida odamning xatti-harakati - 60 yoshdan o‘limgacha. Bu nisbatan yangi ilmiy soha asoslarini kuzatish mumkin bo‘lgan gerontologiya va psixologiya bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan tadqiqot qadimgi mutafakkirlarning qarilik va qarilik haqidagi tushunchalari. Gerontologiyani o‘rganish zaruratga ko‘ra fanlardir. Ko‘pchilik Biologiya fanlari sohalari, ijtimoiy va xulq-atvorshunoslikning deyarli barcha fanlari bilan birgalikda qarilik va keksa odamlar bilan bog‘liq. Umumiy psixologiya vositalari hamda usullaridan foydalanib, keksalar ruhiyati va feʼlining oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganadi. Garchi olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo boʻladigan ruhiy xususiyat va oʻzgarishlarga avvaldan qiziqib kelsalarda, gerontopsixologiya alohida fan sohasi sifatida XX asrning II yarmidagina shakllana boshladi. Gerontopsixologiya fani asoschisi Stenli Xoll hisoblanadi. XX asrning II yarmida jamiyatda keksalar soni kop bolib, ularning ijtimoiy hayotdagi roli ortib borgan. Bu esa “aholining qarishi” deyiladi. Aynan keksalik davrida inson organizmining jismoniy zaifligi va sogliqning yomonlashuvi natijasida ruhiyatda ham ozgarishlar kuzatiladi. Gerontopsixologiya psixologiya fanining tarkibiy qismi ekanini ilmiy jihatdan Stenli Xoll asoslagan bo‘lsada, lekin bu yo‘nalishning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida Mark Tulliy Sitseron ("Keksayish haqida" asarida), Andijon davlat pedagogika instituti universaljurnal.uz 333 “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun. I.I.Mechnikov ("Optimizm etyudlari" kitobida), O‘rta Osiyo allomalari donolik, donishmandlik haqidagi durdonalarida falsafiy fikr va mulohazalarni bildirganlar. Amerikalik psixolog Stenli Xoll (1846— 1924) "Keksayish" monografiyasida amaliy va metodologak ahamiyatga molik qator g‘oyalarni ilgari surgan. O‘sha asar keng ilm ahli ichiga tez yoyilishiga qaramay, uning izdoshlari birdaniga ko‘paymadi. XX asrning 30- yillaridan boshlab keksalik davriga oid tibbiy-biologik tadqiqotlarning ko‘payishi, Shuningdek, inson kamolotiga shaxs sifatida yondashishning paydo bo‘lishi psixogerontologiyaning rivojlanishiga birmuncha ta’sir ko‘rsatdi. Ana shu tariqa keksayishga tibbiy, ijtimoiy jihatdan yondashish bilan bir qatorda psixologik jabha jihatidan yondashish ham vujudga keldi va psixogerontologiyaning tadqiqot sohasi kengayib bordi, shu soha bo‘yicha ingliz tilida maxsus jurnallar chiqa boshladi. Ilmiy izlanishlarning aksariyati keksayish davridagi odamlar shaxsining xususiyatlari, diqqati, xotirasi, tafakkuri, aql- zakovatiga bag‘ishlangan bo‘lib, boshqa psixik holatlar, jarayonlar juda kam tadqiq qilingan. Hozir keksayish psixologiyasi ham gerontologiyaga, ham ongogenez psixologiyasi