TO‘QIMACHILIK SANOATIDA NARX STRATEGIYASINING SHAKLLANISHIGA TA’SIR QILUVCHI OMILLAR

Аннотация

Ushbu maqolada to‘qimachilik sanoati korxonalarida narx strategiyasini shakllantirish jarayoni va unga ta’sir qiluvchi omillar kompleks tarzda o‘rganilgan. So‘nggi yillarda O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati milliy iqtisodiyotda yetakchi o‘rin egallab, ichki va tashqi bozorlarda o‘z mavqeini mustahkamlab bormoqda. Shunday sharoitda narx siyosatini to‘g‘ri shakllantirish raqobatbardoshlikni oshirishda muhim omilga aylanmoqda. Maqolada narx strategiyasiga ta’sir etuvchi omillar – ichki va tashqi bozor sharoitlari, ishlab chiqarish tannarxi, mahsulot sifati va brendi, iste’molchi xatti- harakati, raqobatchilar narx siyosati hamda davlat tomonidan ko‘rsatiladigan qo‘llab-quvvatlash choralarining har biri alohida ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, narx strategiyasining turli modellariga qisqacha nazariy tahlil berilib, amaliyotga yo‘naltirilgan yondashuvlar tavsiya etiladi. Kalit soʼzlar: to‘qimachilik sanoati, narx strategiyasi, narx siyosati, raqobatbardoshlik, mahsulot tannarxi, bozor kon’yunkturasi, iste’molchi xulq- atvori, raqobatchilar tahlili, brend va sifat, davlat qo‘llab-quvvatlovi. Kirish. Bozorda raqobat kuchayib borayotgan bir sharoitda har bir sanoat tarmog‘ida, xususan, to‘qimachilik sanoatida samarali narx strategiyasini shakllantirish korxonalar uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati oxirgi yillarda jadal rivojlanib, ichki bozorni to‘ldirish bilan birga, xorijiy bozorlar uchun ham sifatli mahsulotlar yetkazib berishni yo‘lga qo‘ymoqda. Bunday sharoitda mahsulot tannarxi, raqobatchilarning narx siyosati, xaridorlarning talab va istaklari hamda davlat tomonidan berilayotgan imtiyozlar narx strategiyasining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Narx strategiyasining to‘g‘ri shakllantirilishi korxonaning bozordagi mavqeini mustahkamlash, foyda darajasini oshirish va raqobatga bardoshli mahsulotlar taklif etish imkonini beradi. Shu bois, narx strategiyasiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish, ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy vazifalardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada to‘qimachilik sanoati korxonalarida narx strategiyasini shakllantirish jarayoniga ta’sir qiluvchi asosiy omillar tizimli tahlil qilinadi hamda samarali narx siyosatini ishlab chiqish bo‘yicha tavsiyalar beriladi. 102 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference So‘nggi yillarda O‘zbekistonda sanoat tarmoqlarining, xususan, to‘qimachilik sanoatining jadal rivojlanayotgani kuzatilmoqda. Ushbu soha mamlakat iqtisodiyotida nafaqat muhim daromad manbai, balki tashqi savdo salohiyatining oshishida ham muhim o‘rin tutadi. To‘qimachilik mahsulotlari nafaqat ichki bozor, balki xorijiy iste’molchilar orasida ham keng talabga ega bo‘lib bormoqda. Shu bois, ushbu sohada faoliyat yurituvchi korxonalar uchun samarali narx strategiyasini ishlab chiqish va uni to‘g‘ri amalga oshirish hayotiy zaruratga aylanmoqda. Narx strategiyasi korxonaning raqobatbardoshligini, rentabelligini va uzoq muddatli barqaror rivojlanishini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bu strategiyaning muvaffaqiyatli shakllanishi esa ko‘plab omillar — ishlab chiqarish xarajatlari, bozor talabi, raqobat muhiti, mahsulot sifati, brend imiji, tashqi iqtisodiy omillar va davlat tomonidan qo‘llanilayotgan siyosatlarga bevosita bog‘liq. Ushbu esseda to‘qimachilik sanoatida narx strategiyasining shakllanishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. 1. Ishlab chiqarish xarajatlari va tannarx Narx shakllanishining asosi ishlab chiqarish xarajatlariga, xususan, xomashyo, ishchi kuchi, energiya resurslari, texnologik jarayonlar va logistika xarajatlariga bevosita bog‘liq. O‘zbekistonda paxta xomashyosi mavjudligi to‘qimachilik mahsulotlari tannarxini pasaytirishga yordam beruvchi omil hisoblanadi. Biroq, ishlab chiqarishda yuqori texnologiyali uskunalardan foydalanish, energiya samaradorligini oshirish va raqamli tizimlarni joriy etish uchun katta mablag‘ talab qilinadi. Bu esa umumiy xarajatlar strukturasiga ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, zamonaviy avtomatlashtirilgan tikuvchilik liniyalarining joriy etilishi dastlab katta sarmoya talab qiladi, biroq uzoq muddatda mehnat xarajatlarini kamaytiradi va mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan xarajatlarni pasaytiradi. Demak, tannarxni optimallashtirish orqali narx strategiyasini raqobatbardosh shaklda belgilash mumkin. 2. Bozor talabi va iste’molchilarning xulq-atvori Bozor mexanizmlari narx strategiyasining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mahsulotga talab yuqori bo‘lsa, ishlab chiqaruvchi yuqoriroq narxni tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Biroq zamonaviy iste’molchi nafaqat narxga, balki mahsulot sifatiga, dizayniga, ekologik tozaligiga ham katta e’tibor qaratadi. Xalqaro bozorlarda “eko-mahsulotlar” (ya’ni, ekologik toza usulda ishlab chiqarilgan to‘qimachilik mahsulotlari) ga bo‘lgan talab tobora ortib bormoqda. 103 SOLUTION OF SOCIAL PROBLE