CHO‘LPON – ZULMATDA PORLAGAN YULDUZ

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining ulug‘ namoyandasi Cho‘lponning hayoti va ijodi yoritiladi. Uning bolalik yillari, ilmga va adabiyotga bo‘lgan qiziqishi, shoir sifatidagi shakllanishi hamda mustamlaka zulmiga qarshi kurash yo‘lidagi faoliyati tahlil qilinadi. Shuningdek, Cho‘lponning she’riyat, dramaturgiya va tarjimachilik sohasidagi hissasi, uning qatag‘on davridagi fojiali taqdiri va mustaqillikdan so‘ng adabiyotimizga qaytishi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Maqola Cho‘lpon merosining bugungi avlod uchun ahamiyatini ko‘rsatishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li, o‘zbek adabiyoti, milliy uyg‘onish, she’riyat, nasr, dramaturgiya, tarjimonlik, qatag‘on, mustaqillik, erkinlik, ma’rifatparvarlik, ijod, "Kecha va kunduz", milliy ong, vatanparvarlik. O‘zbek adabiyoti tarixida shunday siymolar borki, ularning hayoti va ijodi millat taqdiri bilan chambarchas bog‘liq. Cho‘lpon – XX asr boshlaridagi milliy uyg‘onish harakatining eng yorqin namoyandalaridan biri bo‘lib, butun hayotini xalq ma’naviyatini yuksaltirishga, erkinlik va mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qilishga bag‘ishlagan. U nafaqat shoir, yozuvchi va dramaturg, balki xalq taqdirini o‘z qalbida chuqur his etgan ziyoli sifatida o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga ulkan hissa qo‘shdi.[1] Cho‘lponning bolalik va yoshlik yillari, ilmga chanqoqligi, turli tillarni o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqi uning kelajakdagi ijodiy yo‘lini belgilab berdi. Uning asarlarida xalqning dardi, ezgu orzu-umidlari, mustaqillikka intilishi yaqqol namoyon bo‘ldi. Biroq shoirning pok g‘oyalari va mustamlakachilik siyosatiga qarshi chiqishlari unga qimmatga tushdi. 1937-yilgi qatag‘on yillarida u "xalq dushmani" sifatida nohaq ayblanib hibsga olindi va 1938-yilda qatl etildi. Uning hayoti – ma’rifat va adolat yo‘lida fido qilingan umrlardan biri bo‘lib, bugungi kunda ham Cho‘lpon nomi o‘zbek adabiyoti va milliy ongning ajralmas qismi sifatida e’tirof etiladi. Ushbu maqolada uning hayoti, faoliyati va millat taqdiri yo‘lidagi fidokorona xizmatlari haqida so‘z yuritiladi.[2] Cho‘lpon ( Muhammadjonov Abdulhamid Sulaymon o‘g‘lining adabiy taxallusi) XX asr o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lib, o‘zining she’riyati, dramaturgiyasi va tarjimalari bilan xalqimiz ma’naviyatiga katta hissa qo‘shgan .Cho‘lpon 1897-yilda Andijon shahrida hunarmand oilasida tug‘ilgan. U yoshlik yillarida eski maktab va madrasada tahsil olgan, keyinchalik rus-tuzem 86 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference maktabida ham o‘qigan. Yoshligidan she’riyat va adabiyotga qiziqib, arab, fors, turk va rus tillarini o‘rgangan. O‘zbek va jahon adabiyotidan chuqur bilim olgan Cho‘lpon adabiyotga 1910-yillarning oxirlarida qadam qo‘ydi. Cho‘lpon Andijon shahrida hunarmand oilasida tug‘ilgan. Uning bolaligi ancha qiyinchiliklar bilan kechgan. Oilasi oddiy hayot tarzini kechirgan bo‘lsa- da, ota-onasi unga ilm olish uchun imkon yaratishga harakat qilgan. U dastlab eski maktabda tahsil olib, Qur’on o‘rganadi, keyinchalik madrasa ta’limini ham oladi. Yoshligidan adabiyotga, she’riyatga qiziqib, arab, fors va turk tillarini o‘rganishga intiladi.Keyinchalik rus-tuzem maktabida o‘qib, rus tilini o‘rgangan Cho‘lpon g‘arb adabiyoti bilan ham tanishib, o‘z dunyoqarashini kengaytirdi. Uning bolalik chog‘laridanoq she’r va hikoyalar yozishga bo‘lgan ishtiyoqi sezilarli darajada o‘sib bordi. Bu esa uning kelajakdagi ijodiy faoliyatiga mustahkam zamin yaratdi. O‘zbek va jahon adabiyotidan chuqur bilim olgan Cho‘lpon adabiyotga 1910-yillarning oxirlarida qadam qo‘ydi. 1917-yilgi inqilobdan keyin milliy uyg‘onish harakatida faol ishtirok etdi va o‘zining ijodi orqali xalqni erkinlik, adolat va ma’rifat sari chorladi. 1920-yillarda "O‘zbekiston" gazetasida va boshqa matbuot nashrlarida faoliyat olib bordi.1917-yilgi inqilobdan keyin milliy uyg‘onish harakatida faol ishtirok etdi va o‘zining ijodi orqali xalqni erkinlik, adolat va ma’rifat sari chorladi. 1920-yillarda "O‘zbekiston" gazetasida va boshqa matbuot nashrlarida faoliyat olib bordi.Afsuski, 1930-yillarda boshlangan qatag‘on siyosati Cho‘lponning ham hayotini izdan chiqardi. U 1937- yilda "xalq dushmani" sifatida nohaq ayblanib hibsga olindi va 1938-yil 4- oktyabr kuni otib tashlandi. Uning asarlari uzoq yillar davomida taqiqlangan bo‘lsa-da, mustaqillikdan so‘ng adabiyotimizga qaytdi va bugungi kunda milliy madaniyatimizning ajralmas qismiga aylandi.[3] Cho‘lponning ijodi asosan she’riyat, dramaturgiya va nasr janrlarini o‘z ichiga oladi. U lirik she’rlari orqali xalqning dardini, armonlarini, erkinlikka intilishini tasvirlagan. Uning mashhur she’rlaridan "Kecha va kunduz", "Yurak", "Ona yurt" kabi asarlar o‘zbek adabiyotining nodir durdonalaridan sanaladi.Uning "Kecha va kunduz" romani o‘zbek adabiyotida ilk modern nasr namunalaridan biri bo‘lib, unda milliy ong, jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlar yuksak badiiy mahorat bilan aks ettirilgan.Cho‘lpon, shuningdek, dramaturg sifatida ham tanilgan bo‘lib,