O‘ZBEK TILIDAGI INGLIZ TILIDAN OLINGAN SO‘ZLAR

Аннотация

So‘nggi o‘n yilliklarda ingliz tilining o‘zbek tiliga ta’siri sezilarli darajada ortdi, bu jarayon globallashuv, texnologik taraqqiyot va iqtisodiy almashinuvlar bilan bog‘liq. Ushbu maqolada inglizcha so‘zlarning o‘zbek tiliga kirib kelish qonuniyatlari hamda ularni moslashtirish strategiyalari o‘rganiladi. Fonetik yaqinlashtirish, morfologik integratsiya va semantik o‘zgarishlar tahlili orqali olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, qarz so‘zlar o‘zbek tiliga tabiiy ravishda moslashadi, biroq bu jarayon til sofligini saqlash va madaniy merosni himoya qilish masalasini ham kun tartibiga qo‘yadi. Tadqiqot tilshunoslik siyosati va jamiyat madaniy omillarining so‘zlashuv tiliga ta’sirini yoritib, til almashinuvi va lug‘at tarkibidagi o‘zgarishlarni chuqurroq tushunishga hissaqo‘shadi. Kalit so‘zlar: qarz so‘zlar, o‘zbek tili, ingliz tilining ta’siri, lingvistik o‘zlashuv, moslashtirish strategiyalari, globallashuv. Kirish Globallashuv davrida tillararo almashinuv muqarrar jarayonga aylandi, ayniqsa, so‘zlarni o‘zlashtirish orqali. 35 milliondan ortiq kishi so‘zlashuvchi turkiy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili tarix davomida fors, arab, rus va so‘nggi yillarda ingliz tillari bilan o‘zaro ta’sir natijasida sezilarli leksik o‘zgarishlarga duch keldi. Texnologik rivojlanish, globallashuv va iqtisodiy taraqqiyotning jadallashishi natijasida ingliz tilidan o‘zbek tiliga ko‘plab qarz so‘zlar kirib keldi. Ushbu so‘zlar, asosan, texnologiya (masalan, kompyuter – "computer"), biznes (marketing – "marketing")va kundalik muloqot(onlayn –"online") kabi sohalarda uchraydi. Leksik qarz olish jarayoni o‘zbek tilining lug‘at tarkibini boyitgan bo‘lsa-da, bu holat fonetik, morfologik va semantik moslashtirish masalalarini ham dolzarb qiladi. Sovet davrida ruschadan kirib kelgan so‘zlarning aksariyati rasmiy siyosat orqali ommalashgan bo‘lsa, inglizcha so‘zlar ko‘proq media, ta’lim va internet orqali joriy qilinmoqda, bu esa ularning talaffuzi va qo‘llanilishida turli xil variantlarning paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Bundan tashqari, o‘zlashuv jarayoni transliteratsiya, fonetik yaqinlashtirish va semantik o‘zgarish kabi strategiyalarni o‘z ichiga oladi, buesa ushbu so‘zlarningo‘zbektilidagi faoliyatiga ta’sirqiladi. Ushbu maqolada ingliz tilidan kirib kelgan so‘zlarning o‘zlashuv qonuniyatlari o‘rganilib, ularning o‘zbek tiliga qanday moslashtirilishi tahlil qilinadi. Tadqiqot fonologik va morfologik moslashtirish strategiyalarini hamda ushbu jarayonga ta’sir qiluvchi ijtimoiy-madaniy omillarni o‘rganib, o‘zbek tilida davom etayotgan lingvistik o‘zgarishlarni chuqurroq tushunishga va til siyosati hamdata’limsohasiga ta’siretuvchi omillarni aniqlashga yordam beradi. Materiallar va Uslublar Leksik qarz olish madaniy, iqtisodiy va texnologik almashinuv natijasida tillar o‘rtasida sodir bo‘ladigan keng tarqalgan hodisadir. Haugen (1950) va Thomason & Kaufman (1988) kabi tilshunoslar qarz so‘zlarni boshqa tildan o‘zlashtirilgan leksik birliklar sifatida tavsiflab, ularning turli darajadagi fonetik, morfologik va semantik moslashuvini ta’kidlaydilar. O‘zbek tilidagi qarz so‘zlar fors, arab, rus va endilikda ingliz tillaridan kirib kelib, til landshaftining ijtimoiy-siyosiy vatarixiy ta’sirlarini aks ettiradi (Hasanova, 2010). www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Ingliz tilining o‘zbek tiliga ta’siri nisbatan yangi hodisa bo‘lib, asosan, globallashuv, raqamlashtirish va ingliz tilining ilm-fan, biznes va ta’lim sohalarida keng qo‘llanilishi bilan bog‘liq (Suyunova, 2022). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inglizcha so‘zlar o‘zbek tilida asosan quyidagi sohalarda uchraydi:  Texnologiya(kompyuter –"computer", smartfon –"smartphone")  Biznes (marketing –"marketing", brend –"brand")  Internet vamedia (bloger–"blogger", onlayn –"online") (Kadirova, 2021). Rus tilidan kirgan so‘zlar Sovet davrida rasmiy siyosat orqali tilga singdirilgan bo‘lsa, inglizcha so‘zlar asosan media, reklama va norasmiy raqamli aloqa orqali joriy qilinmoqda (Rahimova, 2023). Lingvistik moslashtirish strategiyalari bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qarz so‘zlar qabul qiluvchi tilning fonetik va morfologik tuzilishiga moslashish uchun turli o‘zgarishlarga uchraydi (Poplack &Sankoff, 1984).O‘zbektilidaquyidagi moslashtirish strategiyalari keng qo‘llaniladi:  Transliteratsiya: so‘zlarning yozilishi inglizcha talaffuzga yaqin saqlanadi (menedjer – "manager").  Fonetik yaqinlashtirish: inglizcha tovushlar o‘zbek tiliga mos shaklda aytiladi (brend o‘rniga brandemas).  Semantik kengayish: qarz so‘zlar yangi ma’nolar hosil qiladi (internet o‘zbek tilida ingliz tilidagiga qaraganda kengroq qo‘llaniladi). Biroq, inglizcha so‘zlarning ortib borishi tilshunoslar va til siyosati yurituvchilar o‘rtasida muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Ba’zilarga ko‘ra, haddan tashqari leksik qarz olish o‘zbek tilining lug‘aviy yaxlitligiga tahdid solish