ВЫРАЩИВАНИЕ РАССАДЫ БАТАТА ПРИ РАЗЛИЧНЫХ СРОКАХ И ОПРЕДЕЛЕНИЕ ОПТИМАЛЬНОГО СРОКА ПОСАДКИ

Аннотация

The article describes the planting of sweet potatoes in the conditions of the Tashkent region according to the planting scheme with a row spacing of 70 cm, between the tapes of 140 cm and between the plants of 30 cm, that is, with a fertilizer area of 0.315 m2, the growth and development of the above-ground part of the plant were effective, the harvest ripened early. 103 ` Keywords. Sweet potato, seed bed, seedlings, distance between rows, planting pattern, planting density and fertilization area. Мавзунинг долзарблиги. Қишлоқ хўжалигда барча ўсимликларни ҳосилдорлиги ва маҳсулдорлигини оширишда - экиш схемаси, кўчат қалинлиги ва озиқланиш майдони энг асосий омиллардан бири ҳисобланади. Ўсимликни қулай озиқланиш майдонга ҳамда яхши ассимиляцион юзага эга бўлишда экиш схемасини ўрни катта. Экиш схемасини катталашиб бориши гектардаги ҳосилни ва ўсимлик сонини камайишига ҳамда ҳосил сифатини нисбатан яхшиланишига олиб келади. Кўчат қалинлиги- бу куёш энергиясидан фойдаланиш, қулай ёруғлик, сув, хаво ва озиқ моддалар режимини яратишдир. Қулай кўчат қалинлиги кўп омилларга боғлиқ, яъни нав намуналари, етиштириш технологияларини доимо ўзгариб боришига ҳам боғлиқдир [1; 2;]. Батат ҳосили ва ҳосил сифатини ошириш кўчат экиш схемаси, озиқланиш майдони ва жойлаштириш зичлигига боғлиқ. Бу кўрсаткичлар худуд шароити ва тупроқ унумдорлигига хам бевосита боғлиқ бўлади. Озиқланиш майдони – бу кўчат қалинлиги, ўсимликнинг умумий тузилиши, ҳосил шаклланиш динамикаси, ҳосилдорлик ва ҳосил сифатини аниқлаб беради. Олиб борилган тажрибада бататнинг Тойлоқи навини 3 та экиш схемасида экиб ўрганилди. Бунда қаторлар ораси 70 см ленталар ораси 140 см ва кўчатлар ораси 40 см ли экиш схемаси, яъни озиқланиш майдони 0,42 м2 бўлган вариантни назорат қилиб олинди. Унга таққослаб иккита экиш схемаси ўрганилди. Буларнинг бири қаторлар ораси 70 см ленталар ораси 140 см ва кўчатлар ораси 30 см ли экиш схемаси, яъни озиқланиш майдони 0,315 м2 бўлган ва қаторлар ораси 50 см ленталар ораси 90 см ва кўчатлар ораси 30 см ли экиш схемаси, яъни озиқланиш майдони 0,28 м2 бўлган вариантлар таққосланди [3; 4; 5; 6; 7; 8; 9;]. Олинган натижаларга кўра, батат ўсимлгини турли экиш схемаларининг ўсиб ривожланиш фенофазаларига таъсири аниқланди. Батат ўсимлгини турли экиш схемаларининг ўсиб ривожланиш фенофазаларига таъсири (2022-2024 йй.). Гектардаги Нихолларни Ўсув даври Туганакларни Экиш схемалар кўчатлар сони, далада давомийлиги, етилиши, кун дона тутувчанлиги, % кун х40 см, 23809 96 176 186 назорат 31746 96 173 190 х30 см 35714 97 177 187 х30 см 104 ( 1 4 0  2 7 0 ) (14070) 2 (9050) 2 ` Фенологик кузатувларда шу нарса маълум бўлдики, очиқ далага батат кўчатларини 140+70/2Х40 см экиш схемасида, 23809 дона, 140+70/2Х30 см экиш схемасида, 31746 дона ва 90+50/2Х30 см экиш схемасида, 35714 дона кўчатлари экилди. Кўчатлар экилгандан сўнгра уларни тутувчанлиги аниқланди. Кузатувларга кўра, назорат вариантда ва озиқланиш майдони 0,315 м2 бўлган вариантда 96 фоиз кўчатлар тутган. Озиқланиш майдони 0,28 м2 бўлган вариантда эса 97 фоиз кўчатлар тутиб ривожланган ва назоратга нисбатан 1 фоизга юқри бўлган. Батат ўсимлгини турли экиш схемаларининг ер устки қисмини ўсиши, биометрик кўрсаткичларига таъсири (2022-2024 йй.). 200 197,2 195,6 194,8 195,1 195 190 188,8 185 181,4 180 175 170 140+70/2х40 см, –назорат 140+70/2х30 см, 90+50/2х30 см, Асосий поя узунлиги, см Барглар сони, дона Тажрибада батат ўсимликни қаторлар ораси 70 см ленталар ораси 140 см ва кўчатлар ораси 30 см ли экиш схемаси, яъни озиқланиш майдони 0,315 м2 қилиб экилганда ер устки қисмини ўсиши ва ривожланиши, яъни поя, ён шох ва барглар сони кўп бўлганлиги аниқланди. Бу албатта озиқланиш майдонни, қуёш нуридан фойдаланиш даражаси ва озиқ моддаларга боғлиқ омиллар сабаб бўлган. Тажрибада олинган натижаларга кўра, турли экиш усулларини батат туганакларнинг ўртача вазнига таъсири аниқланган. Бунда экиш усуллари бўйича кўрсаткич 366 грамдан 478 грамгачани ташкил этди. Назорат озиқланиш майдони 0,42 м2 бўлган вариант энг юқори кўрсаткич, яъни 478 грам бўлган. Қолган экиш усуллари унга нисбатан паст кўрсаткичга, яъни 366-470 грамни ташкил этган. Туганак мевалар вазни албатта экиш усуллари ва озиқланиш майдонига боғлиқлиги намоён бўлган. Батат ўсимлгини турли экиш схемаларининг ҳосилдорлик кўрсаткичларига таъсири (2022-2024 йй.). Туганакни Умумий Товарбо Товарбоп Стандартга № Экиш схемалар ўртача ҳосил, п ҳосил, ҳосил нисбатан, % вазни, г т/га т/га улуши, % 105 ` 1 х40 см, 478 42,1 40,6 96,5 100 назорат 2 470 43,8 42,6 97,2 105 х30 см 3 366 41,9 39,9 95,2 98 х30 см ЭКФ 5,2 1,0 05 Sх,% 2,8 3,8 Турли экиш усуллари батат ўсимлиги ҳосилдорлигига таъсири ҳам аниқланди. Бунда умумий ҳосили товарбоп ҳосил ва унинг улуши ҳисоблаб чиқилди. Тажрибада умумий ҳосил миқдори экиш усуллараро 41,9-43,8 т/га ни ташкил қилган. Ундан товарбоп ҳосил ажратилган ва вариантлараро бир биридан фарқланди. Назорат вариантнинг товарбоп ҳосили 40,6 т/га ни ташкил этиб, унга нисбатан юқори натижани (43,8 т/га) қаторлар ораси 70 см