ELEKTR MASHINALAR VA TRANSFORMATORLAR

Аннотация

Mazkur maqolada elektr mashinalar va transformatorlarning ishlash prinsipi, turlari, ularning energetika va sanoatdagi ahamiyati haqida batafsil ma’lumot berilgan. Shuningdek, elektr mashinalarning asosiy xususiyatlari va transformatorlarning turli turlari, ularning samaradorligi va zamonaviy texnologiyalardagi o‘rni yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: elektr mashinalar, transformatorlar, induksiya, elektromagnit maydon, samaradorlik, generator, dvigatel, kuchlanish, quvvat. Bugungi kunda elektr energiyasidan keng foydalanish turli sohalarda elektr mashinalar va transformatorlarning ahamiyatini oshirdi. Elektr mashinalar generatorlar, dvigatellar va transformatorlardan iborat bo‘lib, ular turli maqsadlarda ishlatiladi. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va iste’molchilarga yetkazishda ushbu qurilmalar muhim rol o‘ynaydi. Elektr Mashinalar Elektr mashinalar ikki asosiy turga bo‘linadi: generatorlar va elektr dvigatellari. Generatorlar Generatorlar mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilmalardir. Ular quyidagi turlarga bo‘linadi: Doimiy tok generatorlari O‘zgaruvchan tok generatorlari (sinxron generatorlar) Generatorlarning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslangan bo‘lib, bunda mexanik energiya aylantirilgan g‘altaklar orqali elektr energiyasiga o‘tkaziladi. Ular elektr stansiyalarida elektr energiyasini ishlab chiqarishda asosiy manba hisoblanadi. Elektr dvigatellari Elektr dvigatellari elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiruvchi qurilmalardir. Ularning asosiy turlari:  Doimiy tok dvigatellari  Asinxron dvigatellar  Sinxron dvigatellar Asinxron dvigatellar sanoatda eng ko‘p qo‘llaniladi, chunki ular oddiy tuzilishga va yuqori ishonchlilikka ega. Sinxron dvigatellar esa yirik sanoat korxonalarida, elektr stansiyalarida qo‘llanadi. Transformatorlar 102 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Transformatorlar elektr energiyasini bir kuchlanishdan boshqa kuchlanishga o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Ularning asosiy turlari: Transformatorlarning turlari  Kuch transformatorlari – yuqori kuchlanishni past kuchlanishga o‘tkazish uchun ishlatiladi.  O‘lchov transformatorlari – elektr zanjirlarida o‘lchov va himoya maqsadida qo‘llaniladi.  Avtotransformatorlar – bir yoki bir nechta navbat bilan kuchlanishni o‘zgartiruvchi qurilmalar. Transformatorlarning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslangan bo‘lib, bunda birlamchi o‘ramdan tok o‘tganda, ikkilamchi o‘ramda elektromagnit induksiya orqali kuchlanish hosil bo‘ladi. Transformatorlarning Samaradorligi Transformatorlarning samaradorligi ularning mis va temir yo‘qotishlariga bog‘liq. Zamonaviy transformatorlar yuqori samaradorlikka ega bo‘lishi uchun silikonli po‘lat, yuqori sifatli izolyatsiya materiallari va ilg‘or texnologiyalar qo‘llaniladi. Elektr Mashinalar va Transformatorlarning Ahamiyati Elektr mashinalar va transformatorlar sanoat, energetika va transport sohalarida muhim ahamiyatga ega:  Sanoatda – ishlab chiqarish liniyalarida va turli uskunalarda qo‘llaniladi.  Energetikada – elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashda foydalaniladi.  Transportda – elektrovozlar, tramvaylar va metropolitenlarda elektr dvigatellari asosiy harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi. Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan elektr mashinalar va transformatorlarning samaradorligi oshmoqda, ularning o‘lchamlari kichrayib, energiya tejamkorlik darajasi yuqorilamoqda. Xulosa Elektr mashinalar va transformatorlar zamonaviy sanoat va energetika tizimlarining ajralmas qismi hisoblanadi. Ularning samaradorligi, ishonchliligi va energiya tejovchi xususiyatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda transformator va elektr mashinalarning yangi avlodlari ishlab chiqilmoqda, ular yanada yuqori quvvatga ega bo‘lishi bilan birga ekologik jihatdan ham xavfsizroqdir. Kelajakda elektr transport vositalarining keng ommalashuvi, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining rivojlanishi elektr mashinalar va 103 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference transformatorlarga bo‘lgan talabni yanada oshiradi. Shuning uchun bu sohada ilmiy izlanishlar va innovatsion texnologiyalarni joriy etish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Elektr energiyasining samarali ishlab chiqarilishi va iste’mol qilinishi transformatorlar va elektr mashinalarning sifatiga bevosita bog‘liq. Shuning uchun muhandislar va tadqiqotchilar bu yo‘nalishda doimiy ravishda yangi texnologiyalarni ishlab chiqib, mavjud tizimlarni takomillashtirish ustida ish olib borishlari lozim. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. A. M. Gurevich, Elektr mashinalar, Toshkent, Fan nashriyoti, 2015. 2. G. A. Gorbunov, Transformatorlar va ularning ishlash prinsipi, Moskva, Energiya nashriyoti, 2018. 3. O. M. Raximov, Elektrotexnika asoslari, Toshkent, 2020. 4. D. P. Klyuyev, O‘zgaruvchan tok mashinalari, Sankt-Peterburg, 2017. 5. Sh. A. Xasan