ЖИНОЯТЧИЛИК ТАБИАТИНИ ТУШУНИШДА БИОЛОГИК ВА ИЖТИМОИЙ ОМИЛЛАРНИНГ ЎЗАРО НИСБАТИ: НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК ТАҲЛИЛ

Аннотация

The article analyzes various theoretical approaches to understanding the nature of crime. Scientific concepts from Lombroso's theory to modern criminological views are examined. The role and significance of biological and social factors in the formation of criminal behavior are revealed. The necessity of an integrated approach in combating crime is substantiated. 187 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Keywords: crime theory, biological factors, social factors, criminal subculture, criminal behavior, criminology, deviant behavior, crime prevention, social environment, personality characteristics Жиноятчиларни илмий жиҳатдан ўрганишнинг дастлабки уринишлари XIX асрнинг 20-йилларига тўғри келади. Бу давр илм-фанда катта ўзгаришлар даври бўлиб, олимлар инсон табиати ва хулқ-атворини чуқур ўрганишга киришган эдилар. Бу даврда олимлар инсоннинг жиноий хулқ-атворини тушунтиришга ҳаракат қилганлар ва бу борада турли назарияларни илгари сурганлар. Уларнинг асосий мақсади жиноятчиликнинг илдизларини топиш ва унинг сабабларини илмий асосда тушунтириш эди. Адабиётлар таҳлили ва методлар Бу йўналишдаги тадқиқотлар италиялик шифокор Ломброзо таълимотида ўзининг энг юқори чўққисига етди. У “махсус жиноятчи тип” мавжудлигини таъкидлаган ва бу ғояни кўп йиллик кузатишлар асосида ривожлантирган. Унинг фикрича, бу типга мансуб шахсларнинг катта қисми руҳий касалликларга чалинган бўлиб, улар орасида тутқаноқ касаллиги ва ақлий заифлик кўп учрайди. Ломброзо ўз назариясини исботлаш учун минглаб жиноятчиларни ўрганиб чиққан ва уларнинг умумий хусусиятларини аниқлашга ҳаракат қилган. Ломброзо жиноятчиларни уч турга ажратган: қотиллар, ўғрилар ва жинсий жиноятчилар. Бу таснифлаш тизими ўз даврида жуда машҳур бўлган ва криминологияда янги йўналиш очган. Унинг таъкидлашича, ўғриларнинг ташқи кўриниши ўзига хос бўлиб, уларнинг боши кичик ва номутаносиб, кўзлари чуқур жойлашган, юзи чўзинчоқ, қулоқлари катта бўлади. Жинсий жиноятчилар эса чиройли юз, ҳаракатчан кўзлар, хириллаган овоз ва аёлларга хос нозик ҳаракатлар билан ажралиб туради. Ҳар бир тур учун у батафсил тавсифлар ишлаб чиққан ва уларнинг ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилган. Ломброзонинг таъкидлашича, “жиноятчиларнинг миясида ўнг ярим шар чап ярим шарга нисбатан фаолроқ ишлайди” . Бу хулосага у кўплаб анатомик текширувлар натижасида келган. Уларда сезги органлари суст ривожланган бўлиб, ахлоқий туйғулар деярли мавжуд эмас. Ломброзо мактабининг ғоялари Америка ва Европа криминологиясига кучли таъсир кўрсатган ва бу соҳанинг ривожланишида муҳим рол ўйнаган. Унинг издошлари бу ғояларни янада ривожлантириб, криминологияда янги йўналишларни очганлар. 188 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Инглиз тадқиқотчилари гуруҳи 3000 киши устида антропологик тадқиқот ўтказди. Тадқиқот иштирокчилари орасида ҳам жиноятчилар, ҳам оддий фуқаролар бор эди. Статистик таҳлиллар шуни кўрсатдики, жиноятчилар ва оддий одамлар ўртасида ҳеч қандай жисмоний фарқ йўқ экан. Натижада тадқиқотчилар “жисмоний жиноятчи тип” деган ҳодиса мавжуд эмас, деган хулосага келишди . Америкалик антрополог Эрнст Хутон эса бутунлай бошқача хулосага келди. Унинг фикрича, жиноятчилар биологик ривожланишнинг паст босқичида турган инсоний организмлар ҳисобланади. Шу сабабли, жиноятчиликни йўқ қилиш фақат ақлий ва ахлоқий жиҳатдан орқада қолган шахсларни жисмоний йўқ қилиш орқали мумкин, деб ҳисоблаган. Немис психиатри Эрнст Кречмер ва америкалик Уильям Шелдон “конституцион психология” концепциясини илгари сурдилар. Шелдон инсон танасининг уч турини ажратиб кўрсатди: эндоморф, мезоморф ва эктоморф. У Элеонора Глюк билан биргаликда вояга етмаган ҳуқуқбузарлар устида тадқиқот ўтказиб, уларнинг аксарияти мезоморф тана тузилишига (мускулли тана, динамик ва агрессив темперамент) эга эканлигини аниқлади. Бу натижаларни таҳлил қилган социолог Т.Гиббенс эса бу ҳолатни қуйидагича тушунтиради: “Жуда семиз ёки ҳаддан ташқари озғин ва касалманд йигитлар жиноий гуруҳлар аъзолари олиб борадиган оғир ҳаёт учун номуносиб номзодлар бўлади, шунинг учун уларни бу гуруҳларга қўшишмайди. Агар шундай экан, бу биологик эмас, балки ижтимоий жараёндир” . Бу тадқиқотлар шуни кўрсатадики, жиноятчиликни фақат биологик омиллар билан боғлаш нотўғри. Бу ерда ижтимоий муҳит, тарбия ва бошқа кўплаб омиллар муҳим рол ўйнайди. Жиноятчиликнинг сабабларини фақат инсоннинг ташқи кўриниши ёки тана тузилиши билан боғлаш илмий жиҳатдан асоссиздир. Бу масалага комплекс ёндашув зарур бўлиб, унда ҳам биологик, ҳам ижтимоий-психологик омилларни ҳисобга олиш керак. Фрейд назариясига кўра, замонавий маданий инсон табиатан жиноятчи ҳисобланади. Бу назария инсон табиатининг туб моҳиятини очиб беришга ҳаракат қилади. Унинг фикрича, “инсоннинг вайронкор майллари кўпинча яширин ҳолатдан чиқиб, урушлар ва инквизиция каби ҳодисаларнинг асосини ташкил этади” . Фрейд таъкидлашича, бу майллар инсоннинг онгсиз қатламларида яширинган бўлиб, маълум шароитларда 189 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCI