KOMPOZITSION MATERIALLARNING AVTOMOBILSOZLIK SANOATIDA ISHLATILISHI

Аннотация

The content of the article is related to the growing popularity of composite materials, as their use is expanding day by day. Composite materials have been used in the automotive industry for many years, and their application volume is increasing every year. Previously, polymer composite materials (PCMs) were primarily used in car interior decoration and in parts that did not bear heavy loads. Now, however, polymers are being utilized for large body components, and foreign companies such as BMW, Ford, Mercedes, and Audi are producing cars with bodies made entirely of composites. Keywords: carbon plastics, polymer composite materials (PCM), carbon fiber composites, glass fiber composites, automotive industry, automobiles. Kirish. So‘nggi yillarda plastik asosli kompozit materiallar sanoatning har qanday sohasidagi funksiyalari biroz o‘zgargan. O‘tgan asrning 60-yillarida, V.I.A.M. rahbari, SSRIlik Fanlar akademiyasining a’zosi, akademik Aleksey Tixonovich Tumanovning taklifi bilan Sobiq Ittifoqda kompozit materiallar ishlab chiqarishni to‘liq tashkil etish boshlangan [1]. Polimerlar tobora murakkab detal va qismlarda qo‘llanila boshladi. Shunday qilib, ular konstruktsiyaviy jihatdan murakkab va mas'uliyatli, nisbatan kichik, lekin muhim bo‘lgan mashina va mexanizmlar qismlarini ishlab chiqarishda qo‘llanilmoqda, shu bilan birga plastik asosli kompozitlar tobora ko‘proq katta o‘lchamdagi korpus qismlarini ishlab chiqarishda ishlatilmoqda, bu qismlar sezilarli yuklarni ko‘taradi. Hozirgi kunda plastik asosli kompozit materiallar (PKM) asosiy konstruktsiyaviy materiallardan biri bo‘lib qoldi. Bundan tashqari, bir nechta xorijiy kompaniyalar allaqachon butunlay plastik avtomobillarni ishlab chiqarishni boshlaganliklarini e’lon qilishdi. Adabiyotlar tahlili. Kompozit materiallarni shubhasiz ravishda nafaqat hozirgi, balki kelajakdagi sanoat ishlab chiqarishining eng istiqbolli mahsulotlari sifatida tasniflash mumkin. FGUП "VIAМ"da "Materiallar va ularning qayta ishlash texnologiyalarining rivojlanishi strategik yo‘nalishlari 2030 yilgacha" deb nomlangan dastur ishlab chiqilgan bo‘lib, ushbu tahliliy sharh 13-raqamli kompleks ilmiy yo‘nalishni amalga oshirish doirasida bajarilgan [2]. Kompozit materiallar — bu birinchi navbatda uglerod tolalaridan tayyorlangan mahsulotlardir, ular, masalan, avtomobil ishlab chiqarishda ko‘p yillardan beri qo‘llanilib kelinmoqda va har yil bunday materiallarning qo‘llanilishi hajmi ortib 66 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 1 (47) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 bormoqda. Uglerod tolasining eng muhim afzalligi — uning kam zichligi va yuqori mustahkamligi. Uglerod plastmasasi po‘latdan 5 marta, alyuminiydan esa 1,8 marta engil. Avtomobilsozlikda kompozitlarni qo‘llash transport vositasining massasini 20- 25% ga kamaytirishga imkon beradi, buning natijasida dvigatelning samaradorligi sezilarli darajada oshadi va yoqilg‘i sarfi kamayadi. Uglerod tolalari sintetik va tabiiy tolalardan plastik asosli kompozitlar asosida ishlab chiqariladi. Ishlash rejimi va dastlabki xom ashyo turiga qarab, turli tuzilmalarga va turli xususiyatlarga ega materiallar olinadi. Bu kompozit materiallarning asosiy afzalligi hisoblanadi, chunki ular ma’lum maqsadlar uchun dastlabki belgilangan xususiyatlarga ega bo‘lib yaratilishi mumkin [3, 4]. Kompozit materiallarni avtomobil ishlab chiqarishda sanoat miqyosida qo‘llashda taniqli etakchilar sifatida Yaponiya va AQShni tan olish mumkin. Birinchi bo‘lib, konstrukturlar va ishlab chiquvchilar engil motorli aviatsiyadan o‘zlashtirgan narsalaridan biri - bu korpus panellarini kompozit materiallardan deyarli har qanday shakl va o‘lchamda shakllantirish imkoniyatidir. Shuning uchun, shisha plastmassalar va uglerod plastmassalari darhol "Formula-1" bolidlarini qurishda qo‘llanila boshlandi. Shisha plastmassadan yoki uglerod plastmassasidan yasalgan korpusni deyarli qo‘lda shakllantirishga to‘g‘ri kelardi, barcha texnologik jarayonlar doimiy va uzluksiz nazorat ostida bo‘lishi kerak edi. Shisha tolasi bilan mustahkamlangan kompozit materiallarning kuchli elementlarini tahlil qilish va sinovdan o‘tkazish kutilmaganda shuni ko‘rsatdiki, zarba energiyasini asosiy darajada o‘zlashtiradigan konstruktsiya elementlari sifatida kompozitlar metallga qaraganda sezilarli darajada zaifroq – kamida ikki barobar. Shunday qilib, plastiklar va plastmassalarni avtomobil konstruktsiyasiga joriy etish kutilgan natijalarni bermadi va yuqori sifatli po‘lat va engil qotishmalarga bo‘lgan asosiy dominatsiyani saqlab qoldi. Kompozit materiallar konstruktsiyaning massasini deyarli 30% ga kamaytiradi, shuningdek, kompozit materiallardan tayyorlanadigan qismlar ishlab chiqarish texnologiyalari ham o‘zgardi. Hozirda ular (metall uzellar kabi) robotizatsiyalashgan liniyalarda ishlab chiqarilmoqda. Montajni soddalashtirish uchun, qismlarni shakllantirishda boshqa qismlar bilan ulanadigan joylarda metall elementlar (mustahkamlash elementlari) pr