SAN’AT VA ESTETIKA: TASVIRIY SAN’ATCHILAR TOMONIDAN ESTETIK MEZONLARNI ANIQLASH

Аннотация

ushbu maqolada san’at va estetika o‘rtasidagi aloqalar, shuningdek, tasviriy san’atchilar tomonidan estetik mezonlari tahlil qilinadi. Estetika san’at asarlarining go‘zalligi, shakli, ranglari, kompozitsiyasi va hissiyotlarni aks ettirishdagi rolini o‘rganadi. Tasviriy san’atchilar tomonidan bu mezonlar qanday aniqlanishi, ularning san’at asarlarini shakllantirishdagi roli va estetik qadriyatlarning rivojlanish jarayoni keng tahlil qilinadi. Maqola san’atni baholash va anglashda estetik nazariyaning rivojlanishi va uning tasviriy san’atchilar tomonidan qanday qo‘llanilishi haqida fikr yuritadi. Kalit so‘zlar: san’at, estetika, go‘zallik, estetik mezonlar, kompozitsiya, shakllar, ranglar, san’at asarlari, estetik nazariya. Kirish: San’at va estetika insoniyat tarixining ajralmas qismi bo‘lib, ular insonning ichki dunyosini, hissiyotlarini va tafakkurini aks ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Estetika, yunoncha "aisthesis" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, "hissiyot" yoki "tuyg’u" degan ma’noni anglatadi. Estetika fani san’at, madaniyat va tabiatning subyektiv qabul qilinishini o‘rganadi.1 San’at asarlarini yaratishda tasviriy san’atchilar estetik mezonlarga asoslanib, go‘zallik, shakl, rang va kompozitsiya kabi elementlarni tanlaydilar. Bu mezonlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib, turli san’at harakatlari va davrlarida yangi tushunchalarni kiritgan. Masalan, Renessans davrida go‘zallik va simmetriya tushunchalari muhim ahamiyatga ega bo‘lgan bo‘lsa, XX asrda modernizm va postmodernizmda estetik mezonlar yanada diversifikatsiya bo‘lgan. Adabiyotlar tahlili: Estetika bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar mavjud, ular orasida bevosita tasviriy san’atni o‘rganishga qaratilgan ilmiy manbalar alohida o‘rin tutadi. XX asr boshlarida tasviriy san’atda mavhum va norepresentiv uslublarning rivojlanishiga javoban, rasmiyatchilikda ko‘proq qayta tiklanish sodir bo‘ldi. Tasviriy san’at tanqidchisi Klayv Bell estetik tajribani tasviriy san’at asarida "Muhim shakl" deb atagan narsaga, ya’ni "bizni ma’lum bir tarzda harakatga keltiradigan tartibga solish va kombinatsiyalarga", biz duch keladigan his-tuyg’ulardan farq qiladigan "qat’iy va hayajonli jo‘shqinlar"ga javob sifatida oldi. 2 Langerning his-tuyg’u bo‘yicha nazariyasi uning san’at nazariyasi bilan chambarchas bog’liq bo‘lib, u san’at asarlari hissiyot shakllarini ifodalashini ta’kidlaydi. Rassomlar o‘z ishlarida his-tuyg’ularni shakllantirish uchun ranglar, shakllar, tovushlar va ritmlar kabi turli elementlardan foydalanadilar, har bir san’at asari san’at ramzi hisoblanadi. Syuzanna Langerning fikriga ko‘ra, rassomning vazifasi tanlangan vositada ma’lum bir tuyg’u sifatini yoki gestaltini shakllantirishdir.3 Estetik mezonlar san’at asarlarini baholashda ko‘p yillik tarixga ega bo‘lgan va davrlar o‘tishi bilan rivojlangan tushunchadir. Danto (1984) tomonidan taqdim etilgan "Estetik 1 . https://uz.wikipedia.org/wiki/Estetika?utm 2 Klayv Bell “San‘at” asari(Clive Bell book Art, 1914) 3 https://iep.utm.edu/langer/ 115 nazariyaning rivojlanishi" asarida estetik mezonlarining shakllanishi va san’at tarixida qanday o‘zgarishlar ro‘y bergani haqida so‘z yuritiladi. Dantonun ta’kidlashicha, klassik davrlarda go‘zallik va simmetriya eng asosiy estetik mezonlar sifatida qaralgan, hozirgi kunda esa bu tushunchalar yanada kengaygan va murakkablashgan. Tadqiqot usullari: Qaysi asarlar san’at deb hisoblanadi? Richard Kamber san’at kontseptsiyasining kengayishi haqidagi sezgi bo‘yicha o‘zining birinchi empirik tadqiqotida ishtirokchilarga ob’ektlarning ko‘p sonli tavsiflari va tasvirlarini taqdim etdi va ular ushbu ob’ektlarni san’at sifatida tasniflaydilarmi, deb so‘radi. Ushbu tadqiqotning asosiy yo‘nalishi san’atning ko‘zga ko‘ringan ta’riflarini sinab ko‘rish edi : estetik ta’riflar san’at estetik jihatdan qadrlash niyatida yaratilganligini da’vo qiladi; institutsional ta’riflar san’atni rassom tomonidan yaratilganligini va san’at olamiga taqdim etishini da’vo qiladi; tarixiy ta’riflar esa, san’at ilgari yaratilgan san’at asarlari bilan bir xil ob’ektlar to‘plamiga tegishli bo‘lish niyatida yaratilganligini da’vo qiladi. 4 Ellen Vinner "o‘z tadqiqotini juda norasmiy tarzda loyihalashtirganini, bir nechta nazariyalarni sinab ko‘rganini, har birini sinab ko‘rish uchun atigi bir yoki ikkita misolni ishlatganini" ta’kidlaydi va u ishlatilganidek "ha" yoki "yo‘q" ni tanlashdan ko‘ra sezgirroq o‘lchov foyda keltirishi mumkin.5 Xulosa: San’at va estetika sohasidagi tadqiqotlar, o‘zining murakkab va ko‘p qirrali tabiati bilan ilmiy soha sifatida katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada tasviriy san’at va estetika tushunchalari, san’at asarlarini baholashda ishlatiladigan estetik mezonlar va ular bilan bog’liq psixologik, madaniy va sotsiologik omillar tahlil qilindi. Xulosa qilib aytganda, san’at va estetika sohasidagi ilmiy tadqiqotlar uchun qo‘llaniladigan metodologiyalar san’at asarlarini yanada chuqurroq tahlil qilish, estetik mezonlarning shakllanishi va ularning vaqt o‘tishi bilan qanday rivojlanishini