Теория создания типологии терминологических словарей

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматривается проблема создания типология словарей, типологии терминологических словарей. Особое внимание алфавит или идеология, уделяется лексикографическим особенностям, которые создание служат основой для их классификации, описания, терминологических словарей, оценки и оформления. Также анализируются важные макро- и микроструктура признаки, обеспечивающие разделение параметров, и лексики, предоставляется информация о способах их реализации с логические и философские учетом поставленных целей. словари, специальные словари, орфографические и орфоэпические словари. Terminografiya – bu maxsus ijtimoiy terminologik lug‘atlar yaratish nazariyasi va amaliyoti haqidagi fan bo‘libgina qolmay, u terminlar haqidagi fan bo‘lib, terminshunoslik hamda lug‘atlar yaratish san’ati sifatida leksikografiyani birlashtiruvchi murakkab soha hamdir. Terminografiya terminologiya sohasida inson faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan muhim jihatlarni tasvirlaydi, ilmiy terminologiyani tizimlashtirish, tartibga solish va birlashtirish kabi vazifalarni bajaradi. Lug‘atlar tipologiyasini yaratish tasniflash, tavsiflash, baholash va loyihalashtirish uchun asos sifatida xizmat qiladigan ma’lum leksikografik xususiyatlar, parametrlarni ajratishni kо‘zda tutadi. Bunday parametrlarni tanlash, lug‘atlar yaratish texnologiyasini rasmiylashtirish, biroz soddalashtirish ularning kompozitsion vositalarini unifikatsiyalash imkonini beradi. Bunday unifikatsiya foydalanuvchilarga bir lug‘atdan boshqasiga о‘tishni osonlashtiradi va lug‘atlarni tayyorlash, nashr etish jarayonini avtomatlashtirish shartlaridan biri hisoblanadi, muallif – olimga, mutaxassisga lug‘at tayyorlash jarayonini yengillashtiradi va uning sifatini oshirish imkonini beradi. Lug‘atlar parametrlarining katta qismi, umuman olganda, lug‘atshunoslikda uchraydi. Taniqli tilshunos olim L.V. Sherba me’yoriylik, til lug‘atining tavsiflanishi, sо‘zlarni taqdim etish tamoyili (alifbo yoki ideologiya bо‘yicha), lug‘atning maqsadi (izohli yoki tarjima lug‘ati), xronologik oriyentirlanish (tarixiy yoki tarixiy bo‘lmagan lug‘at) kabi me’zonlarni ta’kidlaydi [1,265-304]. Leksikografiya darsligi muallifi I. Zgusta ushbu parametrlarga leksikaning ma’lum bir qatlamiga moslashish (shevaga xos so‘zlar lug‘ati, kasb va noadabiy so‘zlar lug‘atlari haqida gap ketganda), ma’lum manbalarga asoslanish (iqtibos va konkordanslar lug‘atlari), tavsif birliklarini va tavsif darajasini tanlash (qisqartmalar, idiomalar, maqol va matallar lug‘atlari; orfografik va orfoepik lug‘atlar) kabilarni qо‘shdi. Keyinchalik yuqoridagi parametrlarga qo‘shimcha ravishda tematik oriyentirlanish (sertarmoq, sohaviy va tor sohali lug‘atlar), aniq mualliflarga oriyentirlanish, muayyan foydalanuvchilar guruhlariga murojaat qilish, tavsif birliklarini tanlash mezonlari, shuningdek, lug‘at maqolasining tuzilishi va mazmuniga asoslangan turli parametrlar qо‘shilishi mumkin. Sо‘nggi paytlarda lug‘atlar tomonidan berilgan ma’lumotlarga asoslangan leksikografik parametrlarni aniqlash va bunday parametrlar rо‘yxatini tuzish tendensiyasi kuzatilmoqda. Shu bilan birga, umumiy shaklda leksikografik parametr deganda u yoki bu 131 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 4 (2024) / ISSN 2181-3701 tuzilmaviy elementni leksikografik izohlash usuli yoki tilning funksional hodisalari va ularning ekstralingvistik muvofiqliklari tushuniladi. Maxsus leksikani bevosita tanlash uning xilma-xilligi tufayli murakkablashadi. 1960-yillarda terminlardan tashqari allaqachon maxsus nutqga mansub bо‘lgan bir qator boshqa leksik birliklarning mavjudligi fakt bilan isbot qilingan, xususan, professional nutq, nomenklatura birliklari – nomenlar va terminoidlar. Shuning uchun maxsus leksikaning taqsimlanishi uning tabaqalanishi muammolari bilan bog‘liq. Avvalo, bunda terminning asosiy maxsus leksik birlik sifatidagi о‘rnini hisobga olish kerak, chunki boshqa maxsus leksik birliklarning statusi odatda termin bilan о‘zaro munosabati orqali aniqlanadi. Terminologiyaning markaziy birligi bо‘lgan, terminning statusini kо‘rib chiqishda – birinchi navbatda, uning tilning asosiy birligi – sо‘z bilan munosabatiga e’tibor berish kerak. Termin va sо‘z о‘rtasidagi munosabat uzoq vaqtdan beri terminologiyaning eng muhim muammolaridan biri bо‘lgan va birinchi navbatda tadqiqotchilar e’tiborini tortadi, chunki terminni terminologiyaning asosiy obyekti deb belgilamasdan, uning vazifalari haqida gapirish mumkin emas, bunday ta’rif esa termin va sо‘z о‘rtasida о‘zaro majburiy bog‘lanishni о‘rnatilishini nazarda tutadi. Terminni kо‘rib chiqishda uning terminlar tizimi bilan munosabatini va uning terminologiyadagi о‘rnini tahlil qilishdan ham boshlash mumkin, “chunki termin bu tizimning elementi bо‘lgani uchungina mavjud” yoki hatto fan tilidan biroz kengroq – (maxsus maqsadlar uchun yonaltirilgan til kabi) V.P. Danilenko va G. Pixtga kо‘ra, termin birinch