Исполнение суворы в хорезмском музыкальном искусстве

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақола Хоразм мусиқасининг ўзбек мусиқа ўзбек мусиқаси, санъати тарихидаги ўрни ва аҳамиятига бағишланади.Бу Хоразм, маҳаллий услубнинг ўзига хослиги, оҳанглари, мақомлари, сувора, суворалари, достончилик санъати ҳақида сўз боради. мақом санъати, гўяндалар, Сувораларнинг Хоразм мусиқа санъати шаклланишидаги мусиқашунослик. роли кетма-кетлик тартиби ва бошқа баъзи масалалардир. Шунингдек, бир қатор чолғу ва айтим мақомларнинг муайян усуллари ва хусусиятлари ҳақида сўз боради. Исполнение суворы в хорезмском музыкальном искусстве АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Данная статья посвящена роли и значению хорезмской узбекская музыка, музыки в истории узбекской музыки. Обсуждается Хорезм, своеобразие этого местного стиля, его мелодии, макомы, сувора, суворы, искусство эпоса. Это роль сувар в хорезмском макомное искусство, 1 Professor of Urgench State University. E-mail: samandar@gmail.com Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 2 № 4 (2024) / ISSN 2181-3701 гоянды, музыкальном искусстве, их порядок и некоторые другие музыковедение. вопросы. Кроме того, многие из инструментальных и певческих приемов ряда современных макомных серий являются в точности особенностями режима и метода, которые имеют приоритет, и определенные формы формируются посредством их взаимодействия. КИРИШ Ўзбек миллий мумтоз мусиқаси ўзининг кенг кўламлилиги ва бой мероси билан ажралиб туради. Хусусан, нодир куй-қўшиқлари, лапар, ялла-ўланлари, хилма-хил достонлари-рақслари ҳамда миллий мусиқа меросининг олий кўриниши бўлмиш – мақомлар ўзининг таркибий тузилиши, ижро анъаналари билан ўзига хос ва такрорланмасдир. Ўтмишдаги алломаларнинг ёзишларича Хоразм тупроғи инсониятнинг энг қадимий маконларидан биридир. Шунинг учун ҳам Хоразмнинг тарихига, урф- одатларига, уларнинг меъморчилиги-ю санъатига, қўйингки, барча турмуш ҳаётига қизиқиш ҳамиша кучли бўлган. Маълумки, бугунги кунга келиб ўзбек миллий мусиқасининг турли тармоқлари ҳақида кўплаб илмий ишлар ва тадқиқотлар амалга оширилган. Бироқ, ўзбек мусиқасининг кўлами кенг ва мураккабдир. Ўзбек миллий мумтоз мусиқаси ҳамда халқ мусиқасида ҳар бир жанр ва услуб нуқтаи назаридан ўзига хос хусусиятларини ўрганиш, илмий асослаб бериш талаб этилмокда. Хоразм диёри ўзининг мусиқа санъатига ихлосмандлиги, ўзига хос мумтоз қўшиқчилиги, лазгилари ва мақом, суворалари билан донг таратган. Қадимий мусиқа шаклларига бориб тақалувчи Хоразм мақомлари, Дутор мақомлари, эл орасида кенг тарқалган куй-қўшиқлари ва лазги рақслари мусиқа аҳли томонидан севиб ардоқланади ҳамда бир неча асрлар давомида асраб авайланиб келинмоқда. МУҲОКАМА Хоразм мусиқа санъати, жумладан унинг ўтмиши хақида Мулла Бекжон Раҳмон ўғли ва Муҳаммад Юсуф Девонзодаларнинг “Хоразм мусиқий тарихчаси” рисоласидан кўп қимматли маълумотлар ва далиллар олишимиз мумкин [1]. 1864 йили Саййид Муҳаммадхон ўрнига келган Муҳаммад Раҳимхон соний мусиқий илмга ғоят ҳавасли бўлиб, мусиқий ишларни олдинги замоналардан кўра юксак ривожланишга даъват этади. Бунинг натижасида Хоразм мусиқасида қайта уйғониш юзага келдики, муҳташам сарой мақом анъаналарининг ривожи давлат аҳамияти даражасигача кўтарилади. Бундан ташқари, эл орасидаги азалдан истеъмолда бўлган мумтоз куй ва ашулалар, Дутор мақомлари, достон йўллари, мақом суворалари изчил тараққийлаша бошлайди. Умуман олганда, Хоразм мақомларининг тарихига мурожаат қиладиган бўлсак, Муҳаммад Раҳимхон аввал замонидан то Муҳаммад Раҳимхон Соний (Феруз) давригача мақомларимиз ривожи энг чўққига кўтарилган экан. Унинг муваффақияти шундаки, Феруз хоннинг мусиқани жону дилидан севганлиги, хонанда ва созандаларга ҳомийлик қилганлиги хақида бирқанча тарихий манбаларда келтирилган. Шашмақом ва Олти ярим мақом мумтоз мусиқамизнинг юксак кўриниши сифатида ўзининг устивор қонун-қоидалари, тартиб ва низомларига эга. Дутор мақомларининг ҳам ўзига яраша ички урф-одатлари мавжуд. 231 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 2 № 4 (2024) / ISSN 2181-3701 Олти ярим мақом тизимидан фарқли ўлароқ Дутор мақомларининг ўқ илдизлари қадимий муштараклик тамойиллари, яъни санъат унсурлари – мусиқа, шеърият, ижро – бир-биридан тўла ажралмаган ҳолда келади. Шунга кўра, Дутор мақомларининг ён илдизлари ҳам илоҳий айтимлар – суворийлар, достон йўллари эл созандачилигининг куй ва ашулалари, ҳалфаларнинг қўшиқ ва рақсларининг бир-бирига чамбарчас уланганлиги ҳам сезилиб туради. Хоразм воҳасининг маҳаллий услуби, аввало, ўзининг шеваси ва мусиқий колорити билан ажралиб туради. У халқ орасида тарқалган куй-қўшиқлар, лапарлар, яллалар, термалар, достонларнинг интонацион куй тузилиши ва ижро йўналишига ўз таъсирини кўрсатган. Шунингдек, хоразм услубининг туркман ва озарбайжон мусиқаси билан маълум даражада яқин эканлиги ҳам шубҳасиздир. Хоразм мусиқасининг ўзига хослиги унинг анъанавий чолғуларида ҳам акс этган. Хусусан, дутор, буламон, ғижжак, най, сурнай,