Некоторые референциальные свойства лексем, относящихся к предметам домашнего обихода во фразеологии (на материале французского и узбекского языков)

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье исследуются французские и узбекские референт, фразеологизмы с участием лексем предметов домашнего референциальное обихода в сравнительном аспекте. В частности, из числа значение, таких предметов как “le couteau – pichoq”, отраженные во фразеологическая единица, фразеологических значениях пословиц и поговорочных функциональная задача, выражений, были проанализированы в соответствии с фразеологическое квалификативными знаками в различных аспектах. значение. Fransuz frazeologiyasining leksik qatlami o‘ziga yarasha xilma-xil bo‘lib, ular orasida uy-ro‘zg‘or buyumlari leksikasi ham ko‘plab frazeologik ma’nolarni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, uy-ro‘zg‘or buyumlaridan ayniqsa, oshxona buyumlari, ya’ni idish- tovoqlar (le couteau – pichoq, la fourchette – sanchqi, la cueillère – qoshiq, l’assiette – likopcha, le plat – tovoq, le chaudron – qozon va hk.) va uy jihozlari nomlari (le lit – to‘shak, le balai – supurgi, le drap – choyshab, la chaise – o‘rindiq, la table -stol va hk.) fransuz frazeologiyasining ancha faol leksik qatlamlaridan bo‘lib hisoblanadi. Bunday komponentli frazeologik birliklarni, ya’ni turg‘un birikma, maqol va matallarni har qanday xalq tilida ko‘plab uchratish mumkin. Masalan, fransuz tilida: • assiette (likopcha) so‘zi bilan Perdre son assiette – Muvozanatni yo’qotmoq; • couteau (pichoq) so‘zi bilan Tel couteau, tel fourreau – Pichog‘iga yarasha g‘ilofi; • fourchette (sanchqi) so‘zi bilan Marquise da la fourchette – Xizmatkor ayol; • balai (supurgi) so‘zi bilan Hasard sur les balais – Noyob topilma; Anqoning urug‘i; o‘zbek tilida: •supurgi so‘zi bilan yumshoq supurgi; qo‘li kosov, sochi supurgi; •pichoq so‘zi bilan Pichoqni oldin o‘zingga o‘r, og‘rimasa birovga. •qozon so‘zi bilan Qozonga yaqinlashsang qorasi yuqar. •qoshiq so‘zi bilan Quruq qoshiq og‘iz yirtar. •elak so‘zi bilan El og‘ziga elak tutib bo‘lmas. Elakka chiqqan xotinning ellik og‘iz gapi bor va hokazo. Xuddi shunday frazeologik birliklar (keyinchalik FBlar) orasida ro‘zg‘or buyumlaridan oshxona asbobi hisoblangan le couteau – pichoq leksemasi frazeologiyada turli xil ma’nolarni ifodalashda ishlatiladi. Masalan, qo‘rqitish, qadr-qimmat, ikkiyuzlamachilik, zo‘ravonlik, kelishmaslik, azoblash, ishonch, ahmoqlik kabi ma’nolar shular jumlasidandir. Ushbu ma’nolarni ifodalovchi fransuzcha FBlarga quyidagilarni keltirish mumkin: • qo‘rqitish: Avoir le couteau sous la gorge -tahdid qilmoq; • qadr-qimmat : Tel couteau, tel fourreau -pichog‘iga yarasha g‘ilofi; • ikkiyuzlamachilik: Couteau de tripère – ikkiyuzlamachi, riyokor odam; • zo‘ravonlik: Jouer du couteau- zo‘ravonlik qilmoq; 36 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Issue – 1 № 4 (2023) / ISSN 2181-3701 • kelishmaslik: Être à couteaux tirés – qirpichoq bo‘lmoq; ziddiyatda bo‘lmoq; • azoblash: Retourner le couteau dans la plaie – ruhan azoblash; • ishonch: Un second couteau – kimningdir chap qo‘li (ishongan odami) bo‘lmoq; • ahmoqlik: Être bête à couper au couteau – o‘ta ahmoq bo‘lmoq; • qalinlik, quyuqlik: Coupé au couteau- juda qalin; quyuq; • uzunchoqlik : Visage en lame de couteau – ovalsimon bet; • imkoniyat: Travailler au petit couteau – imkoni boricha harakat qilmoq; • urush: Guerre au couteau – qirg‘in urush; • jangovorlik: Aiguiser ses couteaux – jangga hozirlik ko‘rmoq; • epchillik : Avoir le couteau facile – qo‘li chaqqon; • ega bo‘lish: Avoir le pain et le couteau –barcha zaruriy narsalara ega bo‘lmoq; • qo‘rquv : Être sous le couteau – joni garovda bo‘lmoq; • janjal: Jouer des couteaux – pichoqlashmoq; • tayyorlik: Mettre le couteau sur table – taom tortishga tayyor turmoq; • ehtiyotkorlik: Ce couteau là coupe comme le genou de grand-mère – o‘tmas pichoq qo‘l kesar. O‘zbek tilida ham ro‘zg‘or buyumi, aniqroq qilib aytganda, oshxonaning eng faol asbobi sanalgan pichoq so‘zi yordamida hosil bo‘lgan bir qator frzeologik ibora, maqol va matallarni sanab o‘tish mumkin: • nomuvofiqlik: O‘tmas pichoqqa – oltin sop. • afzallik: Oltindan omoch bo‘lmas, misdan – pichoq. • ehtiyotkorlik: O‘tmas pichoq qo‘l kesar. • omadsizlik: Kambag‘alning ho‘kizi o‘lsa pichoq topilmas. • qo‘shxotinlilik: Ikki pichoq bir qinga sig‘mas. • nodonlik va donolik:Jahl-pichoq, aql-tayoq. • qadr-qimmat: Yo‘qolgan pichoqning sopi – oltin. • yaxshi munosabat: Yaxshi gap bilan ilon izidan, yomon gap bilan pichoq qinidan chiqar. • mehnatidan bebahra bo‘lish: Usta pichoqqa yolchimas, etikdo‘z bigizga. • jangovorlik: Chopqir ot – o‘tkir pichoq. • so‘z o‘tkirligi: Ota so‘zi – pichoq, ona so‘zi – qumaloq. • o‘z yaqinlariga teginmaslik: Pichoq qancha o‘tkir bo‘lsa ham o‘z sopini kesmaydi. • yomonlik qilmaslik: Pichoqni oldin o‘zingga o‘r, og‘rimasa birovga. • tengi topilishi: Po‘lat pichoq – qinsiz qolmas. • yomon munosabat: Yomon so‘z – pichoqdan o‘tkir. • makonsizlik: Oshpichoqning qini yo‘q, bitbildiqning ini yo‘q. • janjal qilish: Qirpichoq bo‘lmoq; • kesish: Pichoq tortmoq (yoki qo‘ymo