Влияние образовательных, экономических и психологических факторов на регуляцию социального поведения несовершеннолетних

Аннотация

Ключевые слова: Наиболее эффективными результатами прогнозирования воспитание и личная и преодоления последствий проблемных социальных духовность, негативных явлений для общества являются устранение несовершеннолетние причин и условий их возникновения, разработка и правонарушения, делинквентность реализация их целевой стратегии. молодежи, Борьба с молодежными правонарушениями и девиантное поведение, преступностью играет важную роль как методологическая криминальное поведение, основа профилактики, которая должна рассматриваться в социализация ребенка, неразрывной связи с экономическим, социальным и нездоровая социальная среда в семье. политическим развитием общества. O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilgacha bo‘lgan uzoq muddatli strategik rejasida “barkamol shaxsni shakllantirish” va jamiyatning ijtimoiy jipsligini mustahkamlash asosiy vazifa sifatida belgilab qo‘yilgan. Jamiyatning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan g‘oyalarga qarshi kurashish, yoshlar ongiga an’anaviy va universal qadriyatlarni singdirish hamda madaniy merosni saqlash bu strategiyaning muhim jihatlari hisoblanadi [1]. Maktab yoshidagi yoshlar va o‘smirlar tomonidan jinoyat sodir etishning asosiy sabablaridan biri – ularda tarbiya va shaxsiy ma’naviyatning salbiy o‘zgarishi natijasida huquqiy ongidagi kamchiliklar va kriminogen motivatsiya bilan bog‘liq holda ongning o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatishdan iborat bo‘ladi. Voyaga yetmaganlarda huquqqa zid xatti- harakatlar ko‘pincha tashqi salbiy ta’sirlar natijasida shakllanadi. Shu bilan birga, katta yoshdagilar tomonidan voyaga yetmaganlarni jinoyatlarga jalb qilish holatlari mavjud. Bugungi kunda o‘smirlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning yarmi ular o‘rtasida tashkil etilgan guruhlar tomonidan amalga oshirilmoqda. Bunday guruhlar soni ko‘p bo‘lmasada, ular jamiyat uchun katta ijtimoiy xavf tug‘diradi. Tadqiqotchi G. Bochkarevaning fikricha, yoshlar o‘rtasidagi jinoiy guruhlar o‘smirning shaxsiga salbiy ta’sir qiladi, shuningdek, ko‘pincha jinoyat kattalarning bevosita ta’siri ostida sodir etiladi. O‘smirlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning tashkilotchilari ko‘pincha kattalar bo‘lib, bu jinoyat tajribasining yosh avlodga o‘tishiga sabab bo‘ladi. O‘smirlar tomonidan sodir etilgan guruh jinoyatlarining har uchinchisida kattalar jinoyatchilari ishtirok etgan [2]. Bu yerda savol tug‘iladi: yoshlarning jinoyat sodir etishida ularning yosh xususiyatlari qanday ahamiyatga ega? Bu savolga ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yondashish to‘g‘ri bo‘ladi. Kriminologiya darsligida keltirilishicha, Rossiyada 2015– 2020-yillarda jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlarning 20 foizini 13-15; 80 foizini esa 16-17 yoshdagilar tashkil qilgan. Shuningdek, jinoyat sodir etganlarning 8 foizi qizlar ekanligi qayd etilgan. Shundan ko‘rinib turibdiki, jinoyat sodir etishda o‘smirlik davri yetakchi rol o‘ynaydi. Voyaga yetmagan huquqbuzarning shaxsiy xususiyatlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlik davri shaxs shakllanishidagi muhim bosqich bo‘lib, ko‘plab psixologik o‘zgarishlar bilan ajralib turadi. Ushbu davrda o‘smirlar his-tuyg‘ularining beqarorligi va atrof-muhit bilan zidlik holatlarini boshdan kechiradi. 492 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415 Bir qator psixologlar va kriminologlarning tadqiqotlariga ko‘ra, balog‘atga yetmagan huquqbuzarlarning shaxsi quyidagi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi: – oila va ta’lim muassasasida beparvolik sababli kognitiv yetishmovchilik. Yuzaki baho berishda o‘smirlar aqliy zaiflik taassurotini uyg‘otadi. Biroq, ular ijtimoiy jihatdan faol bo‘lib, boshqalarni manipulyatsiya qilish yoki vaziyatdan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanish qobiliyatiga ega. – hamdardlik (empatiya) hissining yetishmasligi, boshqalarning his-tuyg‘ulariga befarqlik, ular bilan chuqur munosabat o‘rnatish va ushlab turish qobiliyatining yo‘qligi. – ixtiyoriy harakat va mehnatsiz zavq olish istagi, tashqi stimulatsiyaga yuqori sezuvchanlik. Bunday shaxslar zerikishni alkogol yoki psixofaol moddalar ta’siridagi kayfiyat bilan almashtirishga moyil. – g‘azabga moyillik va notinch, o‘zgaruvchan kayfiyat. Tashqi vaziyatlarga nisbatan kuchaytirilgan agressiv reaksiyalar. Individual va guruh shafqatsizligiga moyillik. – umumbashariy qadriyatlarga befarqlik yoki ularni tan olmaslik, ijtimoiy-huquqiy nigilizm va antisotsial xatti-harakatlarga moyillik. - egoentrizm, o‘z harakatlarini oqlash va boshqalarni ayblashga urinish. Jinoyiy harakatlarning ijtimoiy oqibatlari uchun shaxsiy aybdorlik hissining yo‘qligi. – katta yoshli huquqbuzarlar yoki jinoyat guruhlari ta’siri ostida bo‘lish, erta chekuvchilik, alkogolizm va giyohvandlik kabi zararli odatlarning yuzaga kelishi. Psixolog I.M. Hakimovaning ta’kidlashicha, o‘smirlarida zo‘ravonlikka moyillik erta bolalikda shakllanadi. Bu jarayon bolaning oiladagi o‘rniga bog‘liq bo‘ladi. Ota-ona tomonidan bolaning rad etilishi, yetarli darajada e’tibor va muhabbat ko‘rsatilmas