ТРАНСФОРМАЦИЯ И РАЗВИТИЕ БАНКОВСКОГО СЕКТОРА НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ

Аннотация

The article examines the transformation and development of the banking sector in Uzbekistan at the present stage, its specific legal aspects and features, as well as the existing problems based on practical data. Based on the conducted research, practical proposals and scientific recommendations have been developed. Keywords: bank, financial accessibility, banking, deposit, loan, online microloan, digital transformation, client, financial literacy. I SON - YANVAR, 2025 261-226618 00 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистонда сўнгги йилларда банк тизимини янада ривожлантириш мақсадида қатор ислоҳотлар амалга оширилди. Жумладан, валюта бозори либерализацияси, Марказий банк томонидан инфляцион таргетлаш режимига ўтилиши, пул муомаласи ва тўлов тизимидаги ўзгаришлар, давлат банкларини трансформация қилиш ва хусусийлаштириш жараёнлари амалга оширилмоқда. Шу билан бирга, замонавий босқичда банк секторининг трансформацияси ва ривожланишини ортга тортаётган баъзи муаммолар мавжуд, жумладан аҳолини молиявий хизматлар билан кенгроқ қамраб олиш, истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва молиявий саводхонликни ошириш каби в.хк. Адабиётлар шарҳи. Жаҳонда бўлаётган ўзгаришлар, глобаллашув жараёни, рақобатбардошликни ортиши, тижорат банкларининг трансформация жараёнини янада фаоллаштириш, мижозларга кўрсатилаётган банк хизматларини ривожлантириш заруратини юзага келтирмоқда. Хорижлик иқтисодчи олим Кронк (2019) нинг фикрича, кўплаб банк мижозларининг банк хизматларидан қониқмасликларини олдини олишда, рақамли трансформация молия тизимининг “қутқарув айланаси” ҳисобланади. Банк секторининг трансформацияси ва ривожланиши, тижорат банкларининг мижозларга кўрсатаётган хизматлар кўламини кенгайтириш, янги банк хизматларини жорий этиш масалалари кўплаб иқтисодчи олимлар томонидан ўрганилган. Жумладан, Абдуллаева (2017), Бобоқулов, Тоймухамедов (2020), Бердияров ва бошқалар томонидан тадқиқ қилинган. Бу борада Президент Мирзиёев (2023), “Янги Ўзбекистонда янги банк тизими бўлади. 2025 йилга бориб, давлат улушини 70 фоиздан 40 фоизга туширишимиз керак,” деб таъкидлаб ўтди. Банк секторининг трансформацияси ва ривожланиши борасида бир қатор махаллий ва хорижий иқтисодчи олимлар изланишлар олиб боришган. Мазкур мавзу доирасида, Тоймухамедов (2020) банк хизматларини кўламини кенгайтириш аҳоли томонидан молиявий хизматларга бўлган талаб ва молия институтларининг таклифига мос келиши керак деб таърифлайди. Шу билан бирга, бугунги рақамли трансформациялашув шароитида тижорат банкларининг рақобатбардошлигини тадқиқ қилиш масалаласи долзарб масалалардан ҳисобланади. Тадқиқот методологияси. Ўшбу мақоланинг назарий ва услубий асоси сифатида умумиқтисодий адабиёт ҳамда илмий мақолалар, иқтисодчи олимларнинг илмий ишлари, замонавий босқичда банк секторининг трансформацияси ва ривожланишини такомиллаштиришда олимлар ва соҳа вакилларининг иқтисодий қарашлари, уларнинг фикр-мулоҳазаларини таҳлил қилиш, эксперт баҳолаш, жараёнларни кузатиш, иқтисодий ҳодиса ва жараёнларга тизимли ёндашув, муаллиф тажрибалари билан қиёсий таҳлил ўтказиш орқали тегишли йўналишларда хулоса, таклиф ва тавсиялар берилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ўзбекистон Республикаси банк тизими бугунги кунда банк хизматларининг анъанавий соҳалари - кредитлаш, депозит операциялари, ҳисоб-китоб ва касса каби хизматларини кўрсатувчи 36 та тижорат банкидан (2025 йил 1 январь холатига) ташкил топган. Банк тизимида давлатнинг устун мавқеи, банкларнинг турли давлат дастурлари ва корхоналарини молиялаштириш учун воситачи сифатида фаол жалб қилиниши 262 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar www.e-itt.uz натижасида банк тизимида йирик тижорат банкларининг тармоқдаги замонавий талабларга мувофиқ трансформация жараёнларида ортда қолиши, корпоратив бошқарув стандартлари, ахборот технологиялари маҳсулотлари, активлар ва пассивларни бошқариш, мижозлар билан алоқа қилиш бўйича замонавий усулларни амалиётга жорий қилишда кечикиши каби муаммолар вужудга келмоқда. Мавжуд муаммоларни баратраф этиш мақсадида, Ўзбекистон Республикасининг 2020-2025 йилларга мўлжалланган банк тизимини ислоҳ қилиш Стратегияси (Lex.uz, 2020)қабул қилинган. Мазкур Фармонда замонавий банк тизимини шакллантириш, банкларнинг инвестициявий жозибадорлигини ошириш ва банк хизматларининг янги стандартларини жорий этишга қаратилган банк тизимида комплекс ўзгартиришларни амалга ошириш вазифаси белгиланган. Молиявий хизматларнинг оммабоплигини ошириш аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари, шу жумладан, етарли даражада хизмат кўрсатилмаётган сегментлар учун банкнинг базавий хизматларидан фойдаланиш имкониятини кенгайтиришда тизимли аҳамиятга молик банкларнинг ўрни алоҳида аҳамият касб этади. 2025 йил учун аҳамиятга молик банклар рўйхатидан қуйидаги банклар ўрин олган (Марказий банк, 2025): 1. “Ўзмиллийбанк” АЖ 2. “Агробанк” АТБ 3. “Ўзсаноатқурилишбанк” АТБ 4. АТ “Халқ банки” 5. “Ипотека-банк” АТИБ 6. “Капиталбанк” АТБ 7. “Асакабанк” АЖ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувин