СТАТИСТИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА ТЕНДЕНЦИЙ РАЗВИТИЯ ТОРГОВЛИ И ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА НЕЕ

Аннотация

The article considers general issues of formation and development of theoretical and methodological aspects of evaluation of the system of development of trade services in the conditions of socio-economic transformations. In the course of the presentation of the work, the main elements of evaluation of the system of development of trade services are generalized and structured, its functions are systematized, the factors of its development are studied, as well as the role of evaluation of the system of development of trade services in formation of the platform of sustainable development of trade and national economies forming it. Key words: economy, trade trade services, system evaluation, trade enterprises, commercial activity, efficiency, trade system, technological system, efficiency indicators. Кириш. Жаҳонда глобал интеграция ва рақобатнинг кучайиши шароитида савдо жараёнларини чуқурлашуви ва тараққиёти бўйича кўплаб илмий тадқиқотлар амалга оширилмоқда. Аҳолига кўрсатиладиган савдо хизматлари сифати ва мобиллигини ошириш, уларнинг ҳудудлар хусусиятини ҳисобга олган ҳолда, ривожлантириш ҳамда савдо хизматларини инновацион ва рақамлаштириш асосида тараққий эттиришга устуворлик бериш, дунё савдосида сифатли хизматни ташкил этиш, савдо корхоналарида хизматлар самарадорлигини баҳолаш тизимини такомиллаштириш, хизматлар рақобатбардошлигини таъминлаш, соҳанинг келгуси тараққиёт стратегиясини белгилаб олиш кабилар амалга оширилаётган илмий тадқиқотларнинг долзарб йўналишларидан ҳисобланади. Янги Ўзбекистон иқтисодиётини шакллантиришда унинг етакчи тармоқ ва соҳаларини модернизациялаш ва рақобатбардошлигини ошириш чора-тадбирлари қаторида савдо хизматларини ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Янги Ўзбекистон иқтисодиётини шакллантиришда унинг етакчи тармоқ ва соҳаларини модернизациялаш ва рақобатбардошлигини ошириш чора-тадбирлари қаторида савдо хизматларини ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Иқтисодий адабиётларда савдо хизматларининг ривожланиши, уларнинг бозор иқтисодиётида тутган ўрнига жуда жуда кўп тадқиқотлар бағишланган. Рақобат муҳити шароитида чакана савдо фаолиятининг иқтисодий ривожланиш тенденцияларини статистик тадқиқини ривожлантириш масалалари, шу жумладан чакана савдода мижозлар эҳтиёжини қондириш жараёнларини таъминлаш, унинг иқтисодиётдаги ўрни, чакана савдо корхоналар фаолиятини такомиллаштириш, савдо хизматларининг самарадорлигини баҳолаш хусусиятлари кўплаб маҳаллий ва хорижий олимлар томонидан ўрганилган. Улар орасида Смит (2007) Бозорга йўналтирилган хизматнинг асоси сифатида савдо фаолиятини амалга оширишнинг назарий ва амалий асослари, савдо хизматларини ташкил этишнинг айрим жиҳатлари Портер (2001), чакана савдода мижозлар эҳтиёжини қондириш жараёнларини таъминлаш, Салливан, Эдкок (2004), савдода ва савдодан кейинги хизматларни бошқариш жараёнларини ўрганишга Хекшер (2006) каби муаллифларнинг асарларини алоҳида таъкидлаш керак. МДҲ давлатлари 358 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr www.e-itt.uz иқтисодчи олимлари Панкратова, Серегина (2001) савдо иқтисодиёти ва уни ташкил қилиш, савдо жараёнида истеъмолчилар ҳаракати, Ковал, Песолд, (2012) каби етакчи олимлар савдода самарадорликни ошириш ва бунга эришишда турли хил моделларни таклиф этишган. Ўзбекистонлик олимлардан Ураков (2011), Арабов, Артиков (2021) каби олимлар савдо хизматларининг эволюцияси ҳамда замонавий бозор муносабатларида савдони ривожлантириш муаммолари бўйича чуқур тадқиқотлар олиб боришган. Шу билан бирга, савдо соҳаси бўйича жуда кўп тадқиқотлар ўтказилганига қарамай, кўрсаткичлар тизимини шакллантириш ва савдо хизматлар сифатини комплекс баҳолаш билан боғлиқ кўплаб масалалар ҳали ҳам яхши ўрганилмаган ва назарий ва амалий ўрганишни талаб қилади. Уларнинг долзарблиги ва мунозаралилиги мавзуни танлашни, унинг мақсад ва вазифаларини белгилаб берди, шунингдек, илмий мақола тадқиқотининг долзарблигини аниқлади. Тадқиқот методологияси. Мақола тадқиқотининг назарий ва услубий асосини иқтисод фани классикларининг фундаментал илмий ва амалий ишлари, ўрганилаётган муаммо бўйича етакчи маҳаллий ва хорижий олимларнинг ишлари, фаолият кўрсатиш муаммолари бўйича ихтисослаштирилган илмий-тадқиқот ва савдо ташкилотларининг ишланмалари ташкил этади ва савдони ривожлантиришни давлат томонидан тартибга солиш тизими, халқаро, миллий ва минтақавий илмий-амалий конференциялар ва семинарлар материаллари, даврий илмий журналларда нашрлар, савдони ривожлантиришни давлат томонидан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, Республика ва ижро ҳокимияти ва савдони бошқаришнинг ҳудудий дастурлари ташкил этади. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Савдо хизматлари ривожланишини баҳолашда биринчи навбатда энг кенг тарқалган савдо тури бу чакана савдонинг ривожланиш тенденцияси ва унга таъсир этувчи омилларни статистик баҳолаш муҳим аҳамиятга эга. Шундан келиб чи