FUQAROLARNING HUQUQ VA ERKINLIKLARI KAFOLATI

Аннотация

This article discusses the concepts of rights and freedoms, and to what extent citizens' rights and freedoms are reflected in the laws of Uzbekistan. It also presents reflections on human dignity in the New Uzbekistan. Keyword: Genocide, Implementation, Declaration, Constitution, Pact. ПРАВА И СВОБОДЫ ГРАЖДАН Аннотация. В данной статье рассматриваются понятия прав и свобод, а также степень отражения прав и свобод граждан в законодательстве Узбекистана. Кроме того, представлены размышления о человеческом достоинстве в Новом Узбекистане. Ключевое слово: Геноцид, Реализация, Декларация, Конституция, Пакт. Huquq va erkinlik Huquq – jamiyatdagi odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi, davlat tomonidan kafolatlangan va himoya qilinadigan umumiy majburiy qoidalar tizimidir. Erkinlik – bu insonning o‘z xohish-irodasi va tanlovi asosida harakat qilish huquqidir, lekin bu jarayonda boshqa shaxslarning huquqlari va manfaatlariga zarar yetkazmaslik lozim. Inson huquqlari va erkinliklari Inson huquqlari – tabiiy, ajralmas va fundamental huquqlardir. Ular inson tug‘ilganidan boshlab unga tegishli bo‘lib, davlat yoki boshqa shaxslar tomonidan cheklanishi mumkin emas. Masalan: yashash huquqi, ta'lim olish huquqi, so‘z erkinligi va shaxsiy hayot daxlsizligi. Misollar 5 49 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1. Yashash huquqi (asosiy inson huquqi): Har bir insonning hayoti himoya qilinadi. Masalan, Konstitutsiyaga ko‘ra, hech kim o‘z hayotidan noqonuniy ravishda mahrum qilinishi mumkin emas. 2. So‘z va fikr erkinligi: Inson o‘z fikrini erkin ifodalash huquqiga ega. Masalan, odamlar jamiyatda muammolar haqida ochiq gapirishi, jurnalistlar axborotni tarqatishi qonun bilan himoyalangan (agar bu boshqalarga zarar yetkazmasa). 3. Ta'lim olish huquqi: Har bir fuqaro bepul umumiy ta'lim olish huquqiga ega. Bu huquq orqali odamlar bilim olish imkoniyatiga ega bo‘ladi, bu esa ularning jamiyatda munosib o‘rin egallashiga yordam beradi. 4. Sud orqali himoya huquqi: Har bir insonning huquqlari buzilganda, sudga murojaat qilish huquqi mavjud. Masalan, biror korxona xodimni noqonuniy ishdan bo‘shatsa, u sud orqali o‘z huquqlarini tiklashga haqli. Davlatning vazifasi Davlat inson huquqlari va erkinliklarini kafolatlash, ularni himoya qilish hamda ularga rioya etilishini ta’minlashga mas’uldir. Bu xalqaro huquqiy me’yorlar bilan ham tartibga solinadi, masalan, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi yoki Fuqarolik va siyosiy huquqlar xalqaro pakti. Bu mavzusi to’g’risidagi olimlar fikri: Jon Lokke (1632–1704) – Ingliz faylasufi va siyosatshunosi. U tabiiy huquqlar nazariyasini ishlab chiqdi. Lokke bo‘yicha, insonlarning asosiy huquqlari – hayot, erkinlik va mulk. Unga ko‘ra, har bir odam bu huquqlarga ega bo‘lib, davlat bularni himoya qilish uchun mavjud bo‘lishi kerak 1. Inson – davlat va jamiyat uchun maqsadga erishish vositasi emas, aksincha, ana shu maqsadning bosh mazmuni va manbai hamda eng oliy qadriyat bo‘lishi lozim. Biz barpo etayotgan Yangi O‘zbekiston uchun inson qadri va xalq manfaati, hamma narsadan ustundir! Shu bois, inson qadrini yuksaltirish haqiqatda davlat hokimiyati organlarining konstitutsiyaviy burchi va ustuvor vazifasi bo‘lmog‘i shart. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev Insonning huquqlari va erkinliklari u tug’ilganidan boshlab qisman paydo bo’ladi. Ular davlat tomonidan hurmat qilinishi va himoya qilinishi kerak. 5 50 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Biroq, tarix davomida va hozirgi kunda ham dunyoning turli burchaklarida fuqarolarning huquq va erkinliklari ko‘plab hollarda buzilishi, shaxsning erkin yashashiga va taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi muammolarni ko’rishimiz mumkin. Siyosiy repressiyalar, genotsid, irqiy kamsitishlar, diniy ta'qiblar, shaxsiy hayotga zo‘ravon aralashish va majburiy mehnat kabi holatlar fuqarolarni nafaqat erkinlikdan, balki insoniy sha’nidan ham mahrum qiladi. Bunday holatlar bizning xalqimizga ham qo’llanilgan. Ko’plab yetuk olimlarimiz, yozuvchilarimiz Sobiq sho’ro davrida qatag’on qilindi, taqiqga uchradi, mol-mulklari olib qo’yildi. Istoqlolning dastlabki yillarida bunday holatlardan xulosa olgan holda qonunchilik tizimimizni tuzdik. Bunga misol qilib “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”ni konstitutsiyamizda to’laqonli aks etganini keltirishimiz mumkin. Jumladan, Bosh Qomusimizning II bob 13 moddasida “O‘zbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy printsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Konstitutsiya – (lotincha “conctitutio” – o‘rnatish, tuzilish) moddiy ma'noda, avvalo, inson va fuqaro huquqlari hamda erkinliklarini e'lon qiluvchi va kafolatlovchi, shuningdek ijtimoiy tuzum, boshqaruv shakli, davlat tuzilishi, hokimiyatning markaziy va mahal