Korxonalarning bankrotlik riskini baholashning xalqaro modellari

Аннотация

A number of international models are used to assess the risk of bankruptcy of enterprises. International models take into account the company's financial situation, production efficiency and market conditions. Each of these models has its own advantages and disadvantages, and in some cases it is recommended to use several models together. Choosing the right model for assessing bankruptcy risk is important in making financial decisions. Key words: risk management, globalization, Altman z-score model, Ohlson O-score model, Zmijewski model, Kaldor-Oppenheimer model. Neural network models 118 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Kirish: Korxonalarning bankrotlik riskini baholash uchun bir qator xalqaro modellardan foydalaniladi. Ushbu modellar korxonaning moliyaviy holatini, operatsion ko‘rsatkichlarini va boshqa iqtisodiy omillarni tahlil qilishga asoslanadi. Quyida ba'zi muhim modellarning annotatsiyasi keltirilgan: 1. Altman Z-score modeli: Edward Altman tomonidan ishlab chiqilgan bu model, korxonalarni bankrotlikka uchrash ehtimolini baholashda keng qo‘llaniladi. Z-score formulasi bir nechta moliyaviy ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi, masalan, aktivlarning rentabelligi, qarzlar va kapitalning nisbati. Agar hisoblangan Z-score 1.8 dan past bo‘lsa, bu korxonaning bankrotlikka uchrash xavfi yuqori ekanligini anglatadi. 2. Ohlson O-score modeli: Bu model 1980-yillarda James Ohlson tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, u logit regressiya tahliliga asoslangan. O-score modeli turli moliyaviy ko‘rsatkichlardan (masalan, aktivlar va passivlar) foydalangan holda bankrotlik xavfini baholaydi va ehtimollik koeffitsientlari yordamida natijalarni taqdim etadi. 3. Zmijewski modeli: Bu model ham logit regressiya asosida ishlaydi va moliyaviy ko‘rsatkichlarni hisobga olib bankrotlik ehtimolini tahmin qiladi. Modelda qo‘llaniladigan ko‘rsatkichlarga aktivlarning rentabelligi, qarzning nisbati va boshqa iqtisodiy omillar kiradi. 4. Kaldor-Oppenheimer modeli: Ushbu model iqtisodiyotning makro darajasidagi omillarni hisobga olgan holda bankrotlik xavfini tahlil qiladi. U iqtisodiyotdagi o‘zgarishlarga moslashish qobiliyatini baholaydi. 5. Neural network modellar: Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llagan holda yaratilgan sun’iy intellekt modellaridan foydalanish orqali korxonalarning bankrotlik xavfini aniqlash mumkin. Ushbu modellar katta ma’lumotlar bazalaridan foydalanib o‘z- o‘zini o‘rganish imkoniyatiga ega. Asosiy qism: Korxonalarning bankrotlik riskini baholashning xalqaro modellari iqtisodiy tadqiqotlar va moliya sohasida muhim ahamiyatga ega. Bu mavzu dolzarb, chunki global iqtisodiyotning o‘zgaruvchan sharoitlari, moliyaviy bozorlarning noaniqligi va raqobatning kuchayishi korxonalarni bankrotlik xavfi ostida qoldirmoqda. Mavzuning dolzarbligi quyidagi sabablarga ko‘ra oshmoqda: 1. Globalizatsiya: Xalqaro savdo va investitsiyalar korxonalar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda, lekin shu bilan birga yangi risklar ham keltiradi. 119 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Bankrotlik modellari yordamida korxonalar bu risklarni oldindan baholash imkoniga ega bo‘lishadi. 2. Moliyaviy inqirozlar: O‘tgan yillardagi moliyaviy krizislar (masalan, 2008 yildagi global moliyaviy inqiroz) ko‘plab korxonalarning bankrotligini keltirib chiqardi. Xalqaro modellardan foydalanish orqali bunday inqirozlarning oldini olish mumkin. 3. Innovatsiyalar va texnologiyalar: Yangi texnologiyalar va innovatsiyalar korxonalar faoliyatini tubdan o‘zgartirib, ularga bankrotlik xavfini baholashda yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. 4. Regulyator talablar: Davlat organlari va xalqaro tashkilotlar tomonidan bankrotlikni oldini olish maqsadida qattiqroq regulyatsiyalar joriy qilinishi natijasida korxonalar risklarni boshqarish strategiyalarini takomillashtirishga majbur. 5. Moliya analitikasi: Bankrotlik modelining muvaffaqiyatli qo‘llanilishi uchun statistik va analitik metodlarning rivojlanishi muhim omil hisoblanadi, bu esa tadqiqotchilar va amaliyotchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Asosiy xalqaro modellardan ba'zilari: 1. Altman Z-Score modeli: Bu model kompaniyaning moliyaviy sog‘lig‘ini baholashda keng qo‘llaniladi va turli moliyaviy ko‘rsatkichlarga asoslangan. 2. Ohlson O-Score modeli: Ushbu model kredit xavfini baholashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, kompaniyaning aktivlari va majburiyatlarini o‘rganish orqali bankrotlik xavfini aniqlaydi. 3. Logistik regressiya modellar: Bu modellar statistik usullar yordamida korxonaning bankrot bo‘lish ehtimolini aniqlaydi. 4. Machine Learning metodlari: So‘nggi yillarda sun’iy intellekt va mashina o‘rganish usullari bankrotlikni prognozlashda qo‘llanila boshladi, bu esa yanada aniqroq natijalarni taqdim etishga yordam beradi. Umuman olganda, korxonalarning bankrotlik riskini bahola