Порядок выдачи фатвы в ханафитской школе на основе правил других школ

Аннотация

Islam is the last religion that will exist until the Day of Judgement. Therefore, jurists, scholars, muftis and judges must carefully study the rules of the religion of their time and convey them correctly to the Ummah. It is known that the rulings of the Sharia are not limited to one sect, but each sect is part of the Sharia. The rulings of the Sharia are distributed among the sects. A person who says that the Sharia is limited to one of the four sects is clearly mistaken. It is impossible to tarnish the honor of any sect. Therefore, a mufti of one sect is allowed to issue a fatwa, provided that he does not follow his nafs - air and observes the conditions of another sect. Keywords: Islam, Sharia, Mujtahid, Faqih, Judges, Mazhab, Zafar, Talfiq, Sahih. Ma’lumki shari’at hukmlari bir mazhabga cheklanib qolmagan, balki har bir mazhab shari’atning bir juzi hisoblanadi. Shari’at hukmlari mazhablar orasida aylanib turadi. Shari’at to‘rt mazhabdan biriga cheklangan degan inson aniq xato qilgan bo‘ladi. Muqallid muftiy imomining mazhabi qoidalari asosida fatvo berishi lozim. Lekin muayyan imomga ergashish insonlar nafsu – havosiga ergashib ketishidan saqlash uchun shari’atning maslahati va yomonliklarni oldini olish maqsadida joriy qilingan fatvo hisoblanadi. Chunki nafsu – havoga ergashib mazhablarda kelgan ruxsatlarni olish harom. Shunday ekan, aslida mujtahid imomlarning barcha mazhablari shari’atni bayon qilib beradi. Biror bir mazhab sha’niga dog’ tushirishga imkon yo‘q. Chunki har October, 2024 IIAU.UZ 255 International Islamic Academy of Uzbekistan Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024 Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak bir mujtahid dalillarni maqsadiga yetishish va undan hukm olish borasida bor imkoniyatlarini sarflaganlar. Bulardan kelib chiqib aytamizki, bir mazhabning muftiysi boshqa mazhab qovlini nafsu – havosiga ergashmagan holda fatvo berish uchun olsa joiz bo‘ladi. Bu esa uchta holatda joiz bo‘ladi, biz bularni quyida zikr qilamiz: 1. Boshqa mazhab qovliga zarurat yoki umumiy hojat tufayli fatvo berish. Bu holat mazhabdagi xos masalada toqat qilib bo‘lmaydigan darajada qattiq haraj (qiyinchik) yoki saqlanish imkonsiz bo‘lgan hojat bo‘lsa, shu holatda harajni daf qilish va hojatni ado etish maqsadida boshqa mazhab qovliga berish joiz bo‘ladi. Misol uchun Hanafiy ulamolari Qur’on ta’limiga haq olish borasida Shofe’iylar mazhabiga, yo‘qolgan insonning va inniyn bo‘lgan xotinlari borasida Molikiy mazhabi qovllariga fatvo berganlar[1]. Shuningdek ommaviy ehtiyojga aylangan narsalar ham bu hukm ostiga kiradi. Misol uchun: Mutaaxxir Hanafiy ulamolari zofar(haqqini qo‘lga kirirtish) borasida Shofe’iy mazhabining qovliga fatvo berganlar. Ya’ni haqqini qo‘lga kirituvchi o‘z haqqini qanday ko‘rinishda bo‘lishidan qat’iy nazar, hoh u o‘z haqqini jinsidan bo‘ladimi yoki boshqa jisndan bo‘ladimi farqi yo‘q undirib olaveradi. Buning sababi insonlar haqlarga rioya qilmay qo‘yishdi, deb aytadilar[2]. • Hojat yoki ommaviy ehtiyoj tufayli boshqa mazhab qovliga fatvo berish quyidagi shartlarni o‘z ichiga oladi: 1. Biror ishdagi hojat kuchli yoki ehtiyoj umumiy bo‘lsin. Bu narsalar ehtimoliy bo‘lmasin. 2. Muftiy hojat borligini aniq his qilib tursin. Bu holat muftiy ahli ilm va boshqa muftiylar bilan maslahatlashish orqali yuaga chiqadi. 3. Muftiy fatvo berayotgan mazhabi ta’kidlab ishonch bilan tekshirib chiqsin. Bu borasida eng to‘g’ri yo‘l o‘sha mazhab ulamolariga muroja’at qilish hisoblanadi. 4. Fatvo uchun olinayotgan qovl ummat fuqaholari jumhuriga xilof bo‘lgan shoz (juda nodir) qovl bo‘lmasin. Ahmad inb Hanbal rohmatullohi alayh: “Agar bir inson nabiz borasida Kufa ahlini qovlini, musiqa tinglash borasida Madina ahlini qovlini va mut’a nikohi borasida Makka ahlini qovlini olib barcha ruxsat fatvolarga amal qilsa fosiq bo‘ladi”, deb aytganlar. 5. Fatvo berilayotgan mazhab o‘zining barcha mo‘tabar shartlari bilan qabul qilinishi. Agar shunday qilinmasa bitta masalada talfiq yuzaga keladi. Shu o‘rinda talfiq masalasi borasida ba’zi tafsilotlarni keltiramiz. • Talfiqning hukmi. October, 2024 IIAU.UZ 256 International Islamic Academy of Uzbekistan Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024 Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak Talfiq – ikki mazhabning birortasida joiz bo‘lmaydigan holatni yuzaga keltirib, bitta masalada ikki mazhabga amal qilish. Misol uchun: bir inson ayol kishini ushlash sababli tahorat ketmasligi borasida Hanafiylarning fatvosini va qon oqish bilan tahorat ketmasligi borasida Shofe’iylarni fatvosini olib, bir ayolni ushlagandan va u kishidan qon oqqandan so‘ng namoz o‘qisa, bu namoz ikki mazhabga ko‘ra ham durust bo‘lmaydi. Talfiq borasida Hanafiy ulamolar ko‘p bahs qilgan va bu borada ko‘plab kitoblar ta’lif qilganlar. Talfiq joizligi borasida alloma Ibn Munla Farrux Inb Humom, Ibn Nujaym va Xorazm ulamolari rohmatullohi alayhimni talfiq joizligi borasidagi so‘zlarini dalil qilib keltirgan. Bir qancha bahs va dalillardan so‘ng Taqiy