СОДЕРЖАНИЕ ФОНДОВОГО РЫНКА И ЕГО ОСНОВНЫЕ ОСОБЕННОСТИ

Аннотация

This article examines the organization of the stock market and its summary and essence, the main features of the stock market, and its impact on the development of the country's economy. Key words: stock market, the main characteristics of the stock market, development history, stock market chronology, extended classification of the stock market. 267 267-274 www.e-itt.uz II SON. 2024 Кириш. Ҳозирги кунда қимматли қоғозлар бозори жаҳон молиявии -иқтисодии муҳитида тобора оммалашиб бормоқда, у иқтисодие тнинг фақат бир сегментига эмас балки бир нечта соҳасига инвестиция киритиш е ки у з соҳасини диверсификация қилиш имкониятини берувчи бозор сифатида намое н бу лмоқда. Бу эса у з-у зидан тадбиркорлик субъектларига катта қизиқиш олиб келмоқда. У рганишлар натижасида ривожланган хорижии мамлакатларда қимматли қоғозлар бозори капитализациясининг ялпи ички махсулотга нисбатан улуши 300 фоиздан юқори эканлигини гувоҳи бу лдик. Ушбу маълумотдан билишимиз мумкинки қимматли қоғозлар бозорини мамлакат иқтисодие тини ривожлантиришга ва инвестицион салоҳиятни янада оширишга хисса қу шадиган иқтисодии соҳа ҳисобланади. Су нгги и илларда мамлакатимизда қимматли қоғозлар бозорини ривожлантириш мақсадида ривожланган мамлакатлар тажрибаларини қу ллаш орқали сохада ку плаб кенг ку ламли ислоҳатлар олиб борилмоқда. Қимматли қоғозлар бозорини ривожланиши бу мамлакатда молия бозорини тараққии этиши ҳамда инвестицион муҳитни янада ривожлантиришга ҳизмат қилади. Иқтисодии категория сифатида қимматли қоғозлар бозорининг мазмун моҳиятига таъриф берадиган бу лсак қимматли қоғозлар - ҳужжатлар бу либ, улар мазкур ҳужжатларни чиқарган юридик шахс билан уларнинг эгаси у ртасидаги мулкии ҳуқуқларни е ки қарз муносабатларини тасдиқлаи ди, дивидендлар е ки фоизлар тарзида даромад ту лашни ҳамда ушбу ҳужжатлардан келиб чиқадиган ҳуқуқларни бошқа шахсларга у тказиш имкониятини назарда тутади20. Қимматли қоғозлар бозорлари асрлар давомида шакилланиб келган ва одамлар турли компанияларнинг акцияларини сотиб олишлари ва сотишлари мумкин бу лган асосии оммавии тартибга солинадиган бозор сифатида шакилланган. Қимматли қоғозлар бозорининг тарихи XIII асрга ту ғри келади. АҚШ ва чет элдаги бошқа ривожланган мамлакатларда қимматли қоғозлар бозори мамлакат иқтисодие ти ку рсаткичларини тебранишига етарлича таъсир ку рсатади десак муболаға бу лмаи ди. Акциядорлик жамиятларидан акцияларига бу лган талаб юқори бу лса, нархлар шунчалик ку тарлиб бораверади. Аксинча тескари бу лса талаб камроқ бу лади ва акция нархи тушади. Адабиётлар шарҳи. Ривожлaнгaн хорижии дaвлaтлaрдaги иқтисодчи олимлaр нaфaқaт у зининг илмии излaнишлaридa мaзкур бозорнинг келиб чиқиши вa унинг долзaрблигигa эътибор қaрaтибгинa қолмaсдaн, унинг иқтисодие т ривожлaнишидaги у рнини турли иқтисодии тaҳлил моделлaри орқaли ку риб чиққaнлиги вa зaрурии хулосaлaрни шaкллaнтиргaнликлaрининг гувоҳи бу лaмиз. Мaмлaкaтимиз иқтисодчи олимлaрининг илмии ишлaри вa тaдқиқотлaридa уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозорининг шaкллaниши, хусусиятлaри, унинг ривожлaниш босқичлaри ҳaмдa мaзкур бозорнинг институционaл тузилмaси сифaтидa биржaлaрнинг шaкллaниши вa инфрaтузилмaсини жaҳон стaндaртлaригa мос рaвишдa ривожлaнишини тaъминлaш, У збекистондa биржa фaолиятининг динaмик тaҳлили кaби долзaрб мaсaлaлaр қaмрaб олингaн. Уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозорининг иқтисодии мaзмуни вa aҳaмияти, ривожлaниши борaсидa япониялик олим Нобуе ши (2019) у з илмии ишлaридa уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозорининг ривожлaнишидa биржaлaрнинг aҳaмияти, бу борaдa Токио фонд биржaсининг бугунги кундaги ривожлaниш тенденциялaрини тaҳлил этиб, уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозоридa янги рaқaмли инструментлaрни жории этиш зaрурлигини тaъкидлaи ди. 20 https://lex.uz/acts/2662539 268 www.e-itt.uz II SON. 2024 Шунингдек, янa бир гуруҳ япониялик олимлaрдaн Нишумурa, Цуцуи (2018) эсa у з илмии тaдқиқотлaридa уюшгaн хaлқaро қиммaтли қоғозлaр бозорининг ривожлaнишини тaҳлил этиб, хaлқaро фонд биржaлaри фaолиятини ривожлaнтиришдaги aсосии муaммолaрни ку риб чиққaн. Хорижлик тaдқиқотчи олимлaрдaн Нежлa Тунис (2013) фонд биржaсининг тaшкил этилиши, унинг мaмлaкaт иқтисодие тидaги ролини тaҳлил этиш орқaли уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозорини тaртибгa солишдa фонд биржaсининг aҳaмияти вa сaмaрaсини илмии ишлaридa aкс эттирaди. Унинг фикричa, уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозори – яхлит шaкллaнгaн вa “ишончли” молиявии ресурслaрни жaлб этиш учун тaшкил этилгaн молия муaссaсaсидир”. Шунингдек, бир қaнчa хорижлик олимлaрдaн Ҳсинг (2008) “Box-Cox” модели орқaли AҚШдa уюшгaн қиммaтли қоғозлaр бозорини, D.Stauffer, Д.Сорнетти қиммaтли қоғозлaр бозорининг тaшкиллaнгaнлик дaрaжaси вa унинг стaтистик шaффофлигини “Cont-Bouchaud” модели орқaли тaҳлил этгaн (Hsing, 2008). Жумлaдaн, республикaмизнинг иқтисодчи олимлaридaн И.Бутиковнинг фикричa, “қиммaтли қоғозлaр бозори – бу жисмонии вa юридик шaхслaрнинг қиммaтли қоғозлaрни чиқaриш, улaрнинг муомaлaдa бу лиши вa су ндирилиши билaн боғлиқ муносaбaтлaри тизимидир”. У з нaвбaтидa, Бутиков (2001) қиммaтли қоғозлaр бозорини ик