АДМИНИСТРИРОВАНИЕ АКЦИЗНОГО НАЛОГА И ЕГО ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

The article states that excise taxes are included in the price of excise goods and thus passed on to final consumers. At the same time, the amount of excise tax significantly determines the price level of taxed goods, and also affects consumer demand. Excise tax plays an important role in the formation of state revenues and regulation of consumption of certain goods and services. This article reviews the existing literature on excise tax administration, draws conclusions from international best practices. It defines the main directions of improvement of control mechanisms, the main focus is on policy reforms, technological integration and capacity building in tax authorities. Keywords: administration, difficulties, inefficiency, compliance, revenue optimization, regulatory results, taxes and taxation, indirect taxes, excise tax, excise goods, practice of taxation of excise goods. Кириш. Мамлакатимизда солиққа тортиш тизими ва солиқ маъмурчилигини, шу жумладан, акциз солиғини ундириш механизмини такомилаштириш масалалари бугунги кунда долзарблиги билан аҳамиятлидир. Мустақилликка эришганимиздан кеи ин 1992 и илдан, республикамизда акциз солиғи илк бора жории қилинганда бери, доимии равишда уни ундиришнинг мақсадлилиги, миқдори, товарларнинг импортида, шу жумладан, МДҲ давлатларидан, ҳамда солиқни ҳисоблаш ва ундириш тартиби бу и ича баҳсли мунозаралар олиб борилмоқда. Шу сабабли, республикамизда акциз солиғини такомиллаштиришнинг асосии и у налишларини тадқиқ этиш ҳамда шу аснода баҳсли масалалар ечимини ишлаб чиқиш билвосита солиққа тортиш ва солиқ маъмурчилигининг назарии омиллари ҳамда жаҳон тажрибасини тадқиқ этиш ва таҳлил этиш нуқтаи назаридан олиб қарагандагина мақсадга мувофиқдир. Адабиётлар шарҳи. Акциз солиғи турли иқтисодии ривожланиш босқичларида бу лган қатор давлатларда билвосита солиққа тортишнинг самарали шакли сифатида эътироф этилади. Каширинанинг (2017) фикрича, акциз солиғи тизими мураккаб ҳисобланади. Акциз солиғи ва алкоголли маҳсулотларнинг муомаласини назорат қилиш муаммоси мавжуд, чунки уларни сотиш ҳажми ноқонунии ишлаб чиқаришни ривожлантириш ку ламига ту ғри келади ва катта миқдордаги маблағлар давлат бюджетидан ташқарида муомалада бу лади. Муаммонинг ечими алкоголли маҳсулотлар ишлаб чиқаришда назоратни кучаи тириш ва акциз тизимида етарли солиқ солинадиган базани яратиш учун шарт-шароит яратиш бу лиши мумкин. Делипалла (2009) томонидан “акциз солиғи билвосита солиқларнинг таркибии қисмларидан биридир. 1976 и илдаги Aкцизлар ту ғрисидаги қонуннинг 6-бу лимида ку рсатилганидек, Малаи зияга ва маҳаллии ишлаб чиқарилган товарларга импорт қилинадиган акциз солиғи. Бу бож давлат истеъмоли е ки ижтимоии муҳандислик тенденциясини у згартириш механизми сифатида ишлатилади. Aкциз солиғи ту ғрисидаги актда мажбурии бу лган товарларга спиртли ичимликлар, тамаки, сигареталар, сигареталар, ту рт ғилдиракли ҳаи довчилар, ку п мақсадли транспорт воситалари ва у и ин карталари киради”. Гилес, Теддс (2002) томонидан контрабанда фаолиятини солиқ органидан солиқ ту лашдан бу и ин товлаш мақсадида амалга ошириладиган қонунии е ки ноқонунии , 352 www.e-itt.uz I SON. 2024 бозор е ки бозордан ташқари барча операциялар деб таърифлаган. Билвосита солиқларни ту лашдан бу и ин товлаш ку пинча контрабанда, аи ниқса божхона тарифлари бу и ича жиноятлар билан боғлиқ. Контрабанда жиноятлари ембарго, маҳсулот сифати ва квоталар каби пул ва пул бу лмаган даромадларга таъсир қилади. Ҳаи ва Сее (2011) томонидан солиқ ту ловларига қасддан е ки қасддан жалб қилинган компаниялар, жисмонии шахслар иштирокидаги у лчовлар бу и ича дуч келган қии инчиликлар туфаи ли мос келмаслик бу и ича тадқиқот олиб боришди. Шу сабабли, ушбу тадқиқотда асосии эътибор солиқ ту ловчи сифатида импорт қилувчилар у ртасида акциз солиғини бажармаслик ҳодисаси ва омилларига қаратилган. Бундан ташқари, француз иқтисодчиси Джамалов (2021) таъкидлаб у тган эди: “Акцизнинг биргина у зи бошқа барча солиқ тушумлари ва ундан ҳам ку проқни беришга қодирдир”. Боровко (2012) фикрича, “ҳозирги замон солиқ сие сатининг истиқболли и у налиши ва концептуал акциз солиғига тортиш амалие тининг ижтимоии и у налтирилган моделини шакллантириш ва унинг самарали ривожланишини таъминлашдир”. Тегетаева (2016) фикрича, “акциз солиғи эгри солиқ таркибига кирсада, ҳозирда унинг асосии аҳамияти аҳоли ижтимоии истеъмолининг ҳолати ва истиқболини баҳолаш мезони эканлигидадир”. Троянская ва Низамиевалар (2013) таъкидлашича, “билвосита солиққа тортишнинг самарали шакли сифатида акциз солиғидан истеъмолни тартибга солувчи ва ишлаб чиқаришни рағбатлантирувчи восита сифатида фои даланиш имкониятларини яратиш, уларнинг барқарорлигини таъминлаш муҳим аҳамият касб этае тир”. Юқорида билдирилган фикрларнинг умумлашма таҳлили “акциз солиғининг зарурлиги” тушунчаси моҳиятини тушунишга уч хил е ндашув мавжудлигини ку рсатди. Мамлакатимиз солиққа тортиш амалие тини ривожлантиришга муносиб ҳисса қу шиб келае тган олимларимиздан Э.Гадоев, Т.Маликовларни ҳам мисол келтириш мумкин. Биро