СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ВЫРУЧКИ В ПРОЦЕССЕ ПРОДАЖ ПО МЕЖДУНАРОДНЫМ СТАНДАРТАМ

Аннотация

In this article, the advantages of the transition to international standards of financial reporting and the procedure for determining the price of the operation according to the standard of IFRS No. 15 "Revenue under contracts with customers" are given. Also, in cases where there is a significant component of financing, the issues of recognition of revenues, financial income and expenses, long-term trade receivables and contractual obligations, reflection in accounting accounts and financial reporting are covered. Keywords: revenue, contracts, customers, variable coverage, most probable amount method, significant component of financing, long-term trade receivables, contractual obligations, financial income, financial expenses. Кириш. Ўзбекистонда корхоналар бухгалтерия ҳисобини юритишда Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС)га жадал ўтмоқда. МҲХСга ўтиш бир қанча афзалликлар ва имкониятларни юзага келтиради. Биринчидан, МҲХСлари ахборотларнинг сифат даражасини кескин оширади, яъни маълумотларнинг ишончлиги ва ҳаққонийлиги таъминланади. Бу ўз навбатида бошқарув қарорларининг ўз вақтида ва тўғри қабул қилинишига олиб келади. Чунки, бошқарув қарорлари сифатли ахборотларга таянади. Иккинчидан, мамлакатда инвестициявий муҳитни яхшилайди. Хорижий инвесторларнинг талаблари ва эҳтиёжларига монант ахборотлар тайёрлаш имконияти юзага келади. Учинчидан, молиявий ҳисоботларнинг шаффоф бўлишига эришилади, унинг тушунарлилик даражасини оширади, маълумотларга очиқлашлар бериш имконияти кенгаяди. Тўртинчидан, молиявий ҳисоботларнинг халқаро молиявий ташкилотлар, халқаро инвесторлар, халқаро банклар ва халқаро аудиторлик ташкилотлари томонидан тан олинишига олиб келади. Бешинчидан, халқаро савдо, шунингдек ташкилотларнинг экспорт имкониятлари ошади. МҲХСларига ўтиш маълум тажрибаларни, шарт-шароитларни ва тайёргарлик ишларини амалга оширишни талаб қиладиган жараён ҳисобланади. МҲХСларига бир уринишда ўтиб бўлмайди. МҲХСларга пухта ва мукаммал ўтиш учун МҲХСларини биладиган мутахассислар салмоғини ошириш керак. Халқаро стандартларнинг қўлланилиши бўйича тадқиқотлар олиб бориш талаб этилади. Бундан ташқари МҲХСларни жорий этиш барча тизимларни, жумладан янги қабул қилинадиган Корхоналар тўғрисидаги Кодекси, Солиқ Кодекси, Меҳнат кодекси, банк-молия тизимига оид қонунлар, ҳаққоний қийматда баҳолаш хизматлари, хом-ашё, кўчмас мулк ва валюта бозорлари, шунингдек бошқа фаол бозорларнинг халқаро стандартлар асосида шаклланиши талаб этилади. МҲХСлари рақамли иқтисодиётни тақозо этади. МҲХСларига сифатли ўтишни таъминлаш учун ҳар бир халқаро стандартни тадқиқ этишимиз, унга мувофиқ келадиган услубий тартиб-қоидаларни ишлаб чиқиш талаб этилади. Бизнинг фикримизча, халқаро стандартларни ўрганишда концептуал қоидалардан кейин даромадлар ҳисобини тартибга соладиган стандартларни ўрганишдан бошлаш керак. Чунки, даромадлар халқаро стандартларга мувофиқ тан олинса, баҳоланса ва ҳисоботларда ишончли акс эттирилса, бу жараён бошқа ҳисоб объектларини ҳам халқаро стандартларга мувофиқлаштиришга хизмат қилади. Ушбу таълимотлардан келиб чиқиб, 15-сон МҲХС “Харидорлар билан шартномалар бўйича тушумлар” стандартини тадқиқ этиш асосида сотиш жараёнини ҳисобга олишни такомиллаштириш долзарб масала ҳисобланади. 574 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Ватомская ва бошқалар (2022) “Тушум ташкилот томонидан олинган пул маблағлари (тўлов ҳисобидан бошқа активлар) миқдори ёхуд дебиторлик қарзининг суммасига тенг бўлади, шунингдек тушум ҳисобланган лекин харидорга тўлаш учун тақдим қилинмаган ҳолатларда ҳам ҳисобланиши мумкин.” деб таърифлайди. Темирханованинг(2024) “Шундай қилиб МҲХСларига яқинлаштириш мақсадида асосий фаолиятидан даромадлар ва бошқа даромадларни қамраб олувчи даромадларни фаолият турлари бўйиа таснифлашга аниқлик киритишни, чунончи аниқ чегаралашлар мақсадида жорий, инвестициявий ва молиявий фаолиятлари бўйича даромадлар моддаларини қайта кўриб чиқиш ёки ташкилотларга уларнинг бухгалтерларнинг профессионал мушоҳада ва ташкилот фаолиятининг хусусиятларидан келиб чиқиб ташкилотлар тасарруфига беришни таклиф этамиз” таклифига қўшиламиз. Эшпўлатова (2021) “Шартномалар бўйича тушумни тан олишда дебиторлик қарзлари ва шартномавий активлар тушунчасига аниқлик киритиш муҳим аҳамият касб этади” муҳимлигини қайд қилиб уларга таъриф келтирган. Лекин, тушумларга оид бўлган дебиторлик қарзларини баҳолаш масалалари акс эттирилмаган. Россияда ҳам тушумлар ҳисоби халқаро стандартларга мувофиқлаштирилмоқда, жумладан "одатдаги фаолиятидан олинган даромадлар" тушунчаси киритилган. Бу борада Белогина (2023) “Ҳозирги вақтда одатдаги фаолиятидан олинган даромадлар ҳисоби ПБУ 9/99 “ташкилот даромадлари” Россия стандарти ва тушумга оид бўлган халқаро стандартлар билан тартибга солинишини” қайд қилган. Чунки айнан, халқаро стандартларга мувофиқ одатдаги фаолиятидан олинган даромад тушум деб тан олинади. Малей (2024) “халқаро молиявий кризис шароитида бизнинг назаримизда тушумнинг келиб тушишига ишончлилик таъ