ТУРИСТИЧЕСКАЯ ИНФРАСТРУКТУРА И ЕЕ РОЛЬ В ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ

Аннотация

This article analyzes tourism infrastructure and its role in economic development. It considers infrastructure components in the tourism sector, their economic significance and development strategies. The main focus is on the importance of transport, hotel infrastructure, travel agencies, information and communication technologies and tourism support infrastructure. The results achieved in Uzbekistan in 2023 in these areas and their economic effect are analyzed. Keywords: tourism infrastructure, economic development, transport, hotel, tourism agency, information and communication technology, online booking, tourism support infrastructure. 597 XI SON - NOYABR, 2024 597-605 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Туризм инфратузилмаси ҳақидаги муҳокамалар кўпинча иқтисодий нуқтаи назардан четда қолган, шунинг учун иқтисодий жиҳатларни ёритишда тўлиқ ёндашув мавжуд эмаслиги кузатилади. Туризм соҳасига оид кўплаб адабиётларда молиявий тузилмалар, бошқарув, маркетинг, сифат ва таълим каби масалалар кўп муҳокама қилинган, аммо инфратузилма ва у билан боғлиқ муаммоларга кўпроқ эътибор қаратиш зарур. Иқтисодчиларнинг хизмат кўрсатиш соҳасига, жумладан туризмга етарли эътибор бермаганлиги, соҳанинг айрим қисмларини илмий баҳолашда катта бўшлиқлар пайдо бўлишига сабаб бўлмоқда. Туризм инфратузилмасининг таркибий қисмларини таснифлашда асосий муаммо унинг қанчалик кенг ёки тор бўлишида намоён бўлади. Масалан, транспорт ва турар жой сингари кенг категориялар тармоқ бозорларига ажратилиб, батафсил таҳлил қилиниши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Туризм инфратузилмаси ҳақидаги таҳлиллар кўплаб тадқиқотларда ёритилган. Sheldon (1997) туризм соҳасида ахборот технологияларининг ривожланиши ва унинг туризм инфратузилмасига таъсирини тадқиқ қилган. Buhalis (2006) туризм бошқаруви ва инфратузилма самарадорлигини ўрганган бўлса, Sigala (2004) ахборот ва коммуникация технологияларининг туризмга таъсири ҳақида кенг маълумот беради. Шунингдек, Европа Комиссияси (2007) томонидан олиб борилган тадқиқотлар транспорт ва меҳмонхона инфратузилмасининг иқтисодий таъсирини баҳолашга қаратилган. OECD (2023) ва UNWTO (2023) ҳисоботлари эса туризм инфратузилмаси ва онлайн бронлаш тизимларининг мамлакатлар иқтисодиётига таъсирини таҳлил қилади. Мисол учун Исҳакова (2017) туристик корхоналарга хос молиявий – иқтисодий муносабатларни тадқиқ этишда асосий диққатни даромад (фойда)га қаратиш билан чекланган. Шунингдек, Алимова (2015) ҳам туристик корхоналарда даромад (фойда)дан самарали фойдаланиш зарурлигини асослашда ушбу кўрсаткични ташкил этиш манбасини четлаб ўтган. Тадқиқот методологияси. Тадқиқотда ҳужжат таҳлили ва сравнительный таҳлил методлари қўлланилди. Туризм инфратузилмасининг турли тармоқларига оид маълумотлар манбалар асосида йиғилди ва таҳлил қилинди. 1. Ҳужжат таҳлили: Туризм инфратузилмасига оид Ўзбекистондаги расмий маълумотлар ва халқаро манбалар асосида ўрганилди. 2. Сравнительный таҳлил: Туризм инфратузилмаси соҳасида Ўзбекистоннинг ривожланиш даражаси бошқа мамлакатлар билан солиштирилди. 3. Иқтисодий баҳолаш: Туризм инфратузилмаси тармоқларининг иқтисодий таъсири баллар асосида баҳоланди (ўртача балллар 75-95% оралиғида). Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Транспорт соҳаси турли турларга эга бўлиб, ҳар бир турнинг ўзига хос хусусиятлари ва рақобатбардошлик шароитлари мавжуд. Шу сабабли, транспортни бир нечта кичик бозорлар сифатида ўрганиш мақсадга мувофиқ. Буларга ҳаво транспорти, круиз саёҳатлари, автобус ва паромлар, темир йўл каби турлар киради. Ҳар бир тур ўзининг доимий харажатлари, мавсумийлик ва бозордаги рақобат каби муаммоларга дуч келади, аммо уларнинг бозор шароитлари ва фаолият усуллари сезиларли фарқ қилади. 598 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr www.e-itt.uz Ҳаво транспорти халқаро саёҳатларда энг муҳим турлардан бири бўлиб, автобус, денгиз ва темир йўл транспортига нисбатан кўпроқ афзалликларга эга. Бу соҳа 1960- йиллардан бери технологияларнинг ривожланиши орқали жуда тез ривожланди ва келажакда ҳам шундай ўсиш давом этиши кутилмоқда. Транспорт тармоқ бозорларининг тузилиши ва рақобат шароитлари, улар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ва тартибга солиш даражасига кўп жиҳатдан боғлиқ. Масалан, авиакомпаниялар бозорида қисқа ва узоқ масофаларда кучли рақобат мавжуд. Шу билан бирга, турли транспорт турлари ўртасида ҳам ўзаро боғлиқлик мавжуд. Масалан, аэропортларга бориш ва қайтиш учун автобус ва темир йўл хизматлари зарур. Круиз кемалари саёҳатида ҳам асосан аэропортлар орқали мижозларни жалб қилиш муҳимдир. Транспортни тартибга солишнинг асосий сабаблари хавфсизликни таъминлаш ва давлат қўллаб-қувватлайдиган турлар учун бозорни сақлаб қолишдан иборат. Иқтисодий тартибга солиш таъсири, асосан, рақобатни ошириш ва бозорни эркинлаштиришга қаратилган. Лекин бу жараён режалаштирилмаган ҳолда ўтказилса, тескари таъсирларга олиб келиши мумкин. Масалан, ҳаво ва автобус транспортида дерегуляция натижасида кутилмаган муаммолар пайдо бўлган. Тартибга солиш даражаси ҳатто бир хил транспорт тур