PSIXIKANIŃ EVOLYUTSIYASI HÁM PAYDA BOLIWI

Аннотация

This thesis deals with the study of the process of evolution and emergence of the psyche, the development of the nervous system in organisms, and the evolution and emergence of the psyche. Keywords: Psychology, evolution, social, material and religious fantasies, human personality, evolutionary theory. Psixika-bul insan tábiyaatınıń quramalı hám ayrıqsha tárepi bolıp, ol bizge aqıl etiw, pikirlew, sezim qılıw hám háreket qılıw imkaniyatın beredi. Bıraq, denemiz hám minez- qulqlarımızdıń basqa kóplegen tárepleri sıyaqlı, psixika da millionlap jıllar dawamında evolyutsiya hám rawajlanıw jolın basıp ótti. Psixikanıń payda bolıwı haywanlarda nerv sistemasınıń evolyutsiyası menen baylanıslı. Turmıstıń eń ápiwayı formalarınan baslap nerv sisteması az-azdan rawajlana basladı hám dúzilisi qıyınlasdı. Haywanlarda, ásirese biyiklew organizmlerde nerv sisteması átirap -ortalıqtan signallardı qabıllaw, maǵlıwmatlardı qayta islew hám qarar qabıllaw múmkinshiligin beredi. Miydiń payda bolıwı menen psixika jáne de quramalı hám túrme-túr bolıp qaldı. Bul haywanlarǵa úyreniw, yad, sezim-sezimler hám intellektuallıq qábiletlerdi óz ishine alǵan jáne de quramalı minez-qulqlardı rawajlandırıwǵa múmkinshilik berdi. Psixika payda bolıwı múddeti hám sisteması barlıq sebepli ózgeriwi múmkin. Bul processler úyreniw, dóretiwshilik qılıw, social munasábetler hám tábiyiy menen baylanıslı bolıwı 1281 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 múmkin. Psixika rawajlanıwı insaniyattıń óz-ara munasábetleri, ózin ońlaw ushın saylanǵan jónelisler, sonıń menen birge, insannıń ózin basqarıw hám basqa maqsetlerge erisiwge qaratılǵan bolıwı menen baylanıslı. Evolyutsiyon teoriyası boyınsha, insan psixikası haywanlar dúnyasıdaǵı basqa haywanlardan kelip shıqqanlıǵı, yaǵnıy biologiyalıq ózgerisler nátiyjesinde payda bolǵanlıǵı túsinikleri bar. Bunda, insan psixikasınıń birinshi forması haywanlar dúnyasındaǵı aldıńǵı haywanlardıń psixikası rawajlanıwı menen baylanıslı bolǵan, yaǵnıy adamlar payda bolǵan halda onı sisteması kóbirek joqarı dárejede rawajlantırǵanlıǵı ilgeri jıljıtıladı. Social tariyxıy processler, insanlardıń basqa insanlar menen óz-ara munasábetleriniń, social shólkemleriniń hám diniy ańlawlardıń ózgeriwi de psixika evolyutsiyasına óz úlesin qosqan. Bul ózgerisler tarıyxı, materiallıq, social, hám basqa kóplegen tiyisli faktorlar menen baylanıslı bolǵanlıǵı ushın psixika rawajlanıwın analiz qılıw zárúrli bolıp tabıladı. 1.Muwapıqlıǵı: Psixika, insan rawajlanıwı hám ózgeriwi hám de haywanlar dúnyası daǵı basqa haywanlar menen salıstırıladı hám psixikanıń evolyutsiyası bul rawajlanıwdıń zárúrli bólegi bolıp tabıladı. 2.Biologiyalıq ózgerisler: Psixikanıń payda bolıwında biologiyalıq ózgerisler, yaǵnıy genetikalıq faktorlar, insan psixikasinıń formalanıwında zárúrli áhmiyetke iye boladı. Bul ózgerisler, haywanlar dúnyasıdaǵı basqa haywanlardan kelip shıqqan insannıń psixikasın tiykarǵı faktorlardan biri bolıp tabıladı. 3.Social Faktorlar: Psixikanıń rawajlanıwı social faktorlar menen de baylanıslı. Insanlardıń óz-ara munasábetleri, social shólkemler, materiallıq hám diniy qıyallar psixikanııń evolyutsiyasın qáliplestiriwde úlken rol oynaydı. 4.Materiallıq, Ilimiy hám Texnologiyalıq Rawajlanıwlar:Psixikanıń evolyutsiyasında materiallıq, ilimiy hám texnologiyalıq rawajlanıwlar da zárúrli áhmiyetke iye. Insanlar ózlerin basqarıw, social sistemalardı qáliplestiriw, ózlerin ózlestiriw hám dúnya menen óz-ara munasábetlerdi úyreniw hám rawajlandırıw ushın materiallıq hám ilimiy ózgerisler zárúrli bolıp tabıladı. 5. Psixika dúzilisi hám basqarılıwı:** Psixikanıń evolyutsiyasında insannıń ózin basqarıw qábiletlerin úyreniw, psixikasini basqarıw, stresske qarsı turǵanlıq hám basqa qábiletlerin rawajlandırıw daǵı ózgerisler zárúrli bolıp tabıladı. 6. Payda bolıw basqıshı: Psixika payda bolıwı ámeldegi waqıttıń mánisi, insanlardıń fizikalıq hám psixik qásiyetleri menen baylanıslı. Bul basqıshda adamlardıń óziniń jámiyetke qaramastan, fizikalıq hám psixik jaǵdayı hám qásiyetleri, ózlerin basqarıw, ózlerin ońlaw, bilim alıw, social munasábetler hám basqa kóplegen faktorlar jámiyettegi psixika payda bolıwın qáliplestiredi. 1282 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Házirgi zaman jáhán psixologiyasida biologiyalıq (tábiyiy) jáne social (sosial) faktor (faktor ) dıń, haqıyqatlıqtıń tásiri astında qáliplesken insan shaxsında eki zárúrli bólim bolǵanlıǵın tastıyıqlaytuǵın teoriya joqarı poziciyanı iyelep turıptı. Usı teoriyaǵa qaray " ishki psixik" (" endopsixik" - grekshe " endo" ishki degen mánisti ańlatadı ) bólimlerge ajratıladı, degen ideyanı ilgeri jıljıtıladı. Bul talqinga kóre " endopsixika" shaxstıń psixik dúzilisiniń ishki bólimleri retinde psixik elementler hám funksiyalardıń óz-ara baylanıslılıǵı sáwlelendiriledi. Iskerlik processinde insan shaxsı, hár tárepleme hám bir pútkil, pútin halda rawajlanadı. Lekin iskerlikti maqsetke muwapıq ámelge asırıwı ushın onı tuwrı shólkemlestiriw kerek. Lekin kó