«BÁZIRGEN» DÁSTANINIŃ MORFOLOGIYALIQ TÁREPTEN ÓZGESHELENIWI

Аннотация

В данной статье рассматривается морфологическое склонение каракалпакского народного дастана «Базирген» Ключевые слова: дастан «Базирген», фольклор, категория числа, самостоятельные части речи, служебные слова. MORPHOLOGICAL VARIATION OF THE EPIC «BAZIRGEN» Annotation. This article discusses the morphological inflection of the Karakalpak folk epic «Bazirgen» Keywords: "Bazirgen" epic, folklore, category of number, independent parts of speech, auxiliary words. Túrkiy tillerde eń áhmiyetli wazıypalardıń biri milliy ádebiy tillerdiń qáliplesiw hám rawajlanın basqıshların izertlew bolıp tabıladı. Ádebiy tillerdiń rawajlanıw tariyxın izertlew hám onıń basqıshların anıqlaw ushın jazba estelikler menen bir qatarda xalıq awızeki dóretpeleriniń, ásirese, dástanlardıń til ózgesheliklerin tereń úyreniw úlken áhmiyetke iye. Hár bir xalıqtıń ádebiy tili awızeki sóylew tiliniń tiykarında payda boladı. Tildiń sózlik quramında sol tilde sóylewshi xalıqtıń tiliniń tariyxına baylanıslı bay maǵluwmatlar saqlanadı. Demek, xalıq dástanınıń tilin izertlew arqalı sol xalıqtıń hám tili onıń rawajlanıw basqıshları tuwralı hár tárepleme maǵluwmatlar alıwǵa boladı. Qaraqalpaq til biliminde qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń tariyxın izertlewge arnalǵan sanawlı jumıslar ǵana bar. Mısalı: professor D.S.Nasırovtıń qaraqalpaq tili dialektleriniń faktlerin áyyemgi jazba derekler menen salıstırmalı aspektte islegen jumısları, akademik H.Hamidovtıń eski túrkiy jazba estelikleriniń tilin izertlew baǵdarındaǵı jumısları hám D.Saytovtıń qaraqalpaq klassik shayırları shıǵarmalarınıń tili boyınsha alıp barǵan jumısların kórsetiwge boladı. 1274 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Sh.Ábdinazimovtıń “Qırıq qız” dástanınıń sózlik quramı boyınsha islegen ilimiy jumısı da qaraqalpaq til bilimindegi dástanlar tilin izertlewge arnalǵan jumıslar qatarına kiredi. Bıraq bul ilimiy miynetler dástanlardıń, folklorlıq dóretpelerdiń tillik faktlerin ashıp beriwde júdá jetkiliksiz. Sonlıqtanda biz ózimizdiń pitkeriw-qánigelik jumısımızdıń izertlew obyekti sıpatında qaraqalpaq til biliminde ele qolǵa alınbay atırǵan folklordıń til ózgesheliklerin konkret bir dástan mısalında izertlewdi aldımızǵa maqset etip qoydıń hám bul ushın «Góruǵlı» dástanınıń «Bázirgen» shaqapshasınıń qaraqalpaq folklorınıń 34-tomına kirgizilgen qol jazba nusqasınıń morfologiyalıq ózgesheligin analiz ettik. Atlıq. Dástanda atlıqtıń san kategoriyası, tartım kategoriyası, seplik kategoriyası, betlik kategoriyalarına tiyisli qosımtalar jumsalǵan. «Bázirgen» dástanınıń tilinde ózine tán bolǵan ayırıqsha leksika-semantikalıq hám grammatikalıq belgilerine iye atlıq sóz shaqabı sózlik quramı hám formaları boyınsha kópshilik jaǵdayda házirgi ádebiy tilge sáykes bolıp keledi. Sonıń menen birge olardıń qollanılıwında geypara ózgesheliklerde ushırasadı. Bunday ózgeshelikler kóbinese ayırım atlıq jasawshı affikslerdiń qollanılıwında eski seplik formalarında hám predikativlik affikslerdiń qollanılıwında kórinedi. Atlıqtıń san kategoriyası.Dástanda atlıqtıń birlik mánisin bildiretuǵın arnawlı morfologiyalıq qosımtalar joq, birlik máni tábir atlıq arqalı ańlatılǵan: Dushpan menen uluǵ sawash qılǵanday, Suńqardan Áwezdi alıp qashqanday, Dástanda kóplik máni -lar-ler qosımtaları arqalı bildirilgen: Bázirgen der qulaq salıń sózlerge Panduw násiyatım aytqan sizlerge, Lal boldı shiyrin tillerim. Házirgi qaraqalpaq tilinde III bette feyil sózler kóplik qosımtaların qabıl etpeydi. Al, dástan tilinde II bettiń birlik hám kóplik formasında -lar//-ler qosımtası jalǵanǵan: İshimde dártim kóp bir-bir aytayın, Qulaq salıp shıraqlarım tıńlańlar, Qaydan keldi bizge bul dushpanlar, Tartım kategoriyası. Tartım kategoriyası belgili bir betke tiyislilikti bildiredi. Dástan tilinde tartım qosımtalarınıń tómendegidey túrleri jumsaladı. I bet birlik sandı ańlatıw ushın -ım, - im, -m házirgi qaraqalpaq tilinde jumsalmaytuǵın -um,-úm, kóplik sanda -ımız, -imiz, -úmiz qosımtaları jumsalǵan: Áwez ulım qáne dese ne dersiz, Qulaq salıp esit meniń arzımdı, 1275 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 II bet birlik sandı ańlatıw ushın -ıń,-iń,-ń , -uń,-úń,-ń qosımtaları kóplik sanda -ıńız, -ińiz qosımtaları jumsalǵan: Belińdi baylaǵan bekkem endi sen, Kóńlińizge saqlamańız zárre kek. At basın teń qılıp jannan keshińler. III bette birlik hám kóplik sanda -ı/i, -u/ú, -sı/si, -ları, -leri, -lári qosımtaları jumsalǵan: Ǵánimdi áylediń qolını baǵlı, Táńri bersin muradını, Mutabar sháhriniń orda kánleri, Kelbetlik. «Bázirgen» dástanınıń tilinde kelbetlik sózler túbir hám dórendi kelbetlikler túrinde ushırasadı. Túbir kelbetlikler tómendegi mısallarda jumsalǵan: Sap qurbashı altın tuwlar, Sóyleń lalbolmasa qızıl til endi, Batırlar qolında altın pıshaqlar, Basında oynasar alǵır ullılar. Dórendi kelbetlikler -sız,-siz qosımtaları járdeminde jasalǵan. Bul dórendi kelbetlikler -lı,- li affiksi bildiretuǵın mánilerine qarama-qarsı mazmundı beriw ushın qollanıladı. İyesiz dep urmaǵaysız basına, Bunda