ИЗУЧЕНИЕ НАРОДНОГО ЭПОСА В УЗБЕКСКОЙ ЛИНГВИСТИКЕ

Аннотация

Xalq dostonlari qadimdan vatanga muhabbat, millat va uning qadriyatlari haqida s zlab keladi. Xalq dostonlari dutor, d mbira va xalq chol u asboblari j rligida ijro etiladi. Bu madaniyat va tarix uy unligidir. zbek tilshunosligida xalq dostonlarining rganilishi ahamiyati haqida bugungi maqolamizda yoritamiz. Kalits zlar: -odatlar, Alpomish, tarix, baxshi, chol u asboblari Doston - -epik asar doston deyiladi. Doston davr, yangi- zbek xalq dostonchiligi juda qadimiy va m insonning kamolotida alohida xalq ijodi turadi. Insoniyat paydo b adabiyot, q shiqchilik kabi turlarida xalq o zaki namunalaridan foydalanib kelinmoqda.[1] O zaki ijod namunasi b lgan dostonlar k plab variantlarga egaligi (misol r bilan yozma adabiyot namunasi b lgan dostonlardan ajralib turadi. Xalq o zaki ijodining eng yuksak namunasi b lgan dostonlar o zaki zlashtiriladi, o zaki ijro etiladi va o zaki tarzda meros qoldiriladi. Akademik T.Mirzayev folklorning asosiy xususiyatlari haqida t www.namspi.uz universaljurnal.uz INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil asosiy xususiyati ijodiyjarayon yaratuvchilik va ijrochilik jarayonining o zakiligi va unga k pchilikning ishtiroki (jamoaviylik xarakteriga ega b lishi) zgaruvchanlik, variantlilik, ommaviylik, pdan k p belgilari folklorga xos ijodiy jarayonning ana shu bosh xususiyati doirasida namoyon b Xalq o zaki ijodi durdonalari g yo buloqqa xshaydi, bu xalqimiz tmishi uning chmas tarixi, urf-odatlari, orzu-istaklari va avlodlarimiz kelajagi poydevori demakdir. Unda millatning zligini anglashi, hayotga b lgan intilishlari, dunyoqarashlari z aksini topgan. Ajdodlarimizning milliy- merosi asrlar osha yashab kelmoqda. Doston bu xalq o zaki ijodining eng yirik turlaridan b lib, u qahramonlik, ishqiy-sarguzasht, xayoliy mazmunga ega b lgan voqealarni bayon qiluvchi asarlardan hisoblanadi. Doston zida xalq ruhiyatini, xususiyatlarini aks ettiradi. Vaqt tishi bilan ular yangi-yangi mavzular va oyaviy mazmun bilan boyib boradi. Dostonlar xalq tomonidan yaratilgach, ijodkor xalq ular orqali z maqsadlari, orzu-istaklari, his-tuy ularini ifodalaydi.[3] Dostonlardagi antroponimlar, onomastik birliklar , toponimlar, gidronimlar, agnonimlar va teonimlarning rganilishi ham tilshunoslik uchun batafsil s z yuritilsa, ularning naqadar ahamiyatli ekanini anglash mumkin. Bir qarashda bu agnonimlarni idrok etish mushkul, ammo zbek tilshunosligida bu b yicha bir qancha olimlar tadqiqotdlar tkazishgan. Agnonimiya deyilganda muqaddas deb bilinuvchi narsalar va shaxslar nomini anglash. Dostonda bunday nomlar juda k p va rinli q teonimlar asar qahramonlarining milliy qadriyatlarini, diniy dunyoqarashini pir-u pay ambarlar madadkor ekanligi tasvirlanadi. Qahramon ojiz b lgan holatda doim pirlaridan madad s raydi. Dostonda Alpomishning Allohga, pay ambarga, pirlarga iltijosi va uning ijobati tasviri ham shundan dalolat. Jilovida Bobo Qambar jilovdor, amingda otlandi Shohimardon pirlar (96-bet). www.namspi.uz universaljurnal.uz INNOVATSIYALAR Respublika ilmiy-amaliy konferensiya MATERIALLARI Namangan.10-11-oktabr, 2024-yil Yer yuzini tutib ketsa ajdahor, Fotma der, Zuhra der, kanizi dar a (100-bet) Bu kabi agnonimlar nafaqat tush bu dostonda balki, boshqa dostonlarda ham uchratish mumkin. Bularning bari, albatta, tilshunosligimiz va milliy boyligimiz sanaladi.[1] Xalq dostonlarini rganish tilshunoslikda bir necha jihatdan ahamiyatlidir: 1. Tilvaleksika: Dostonlar tilni boyitadi, yangi s zlar va ifodalarni kiritadi. Bu, z navbatida, tilning rivojlanishiga yordam beradi. -odatlarini va b ladi. beradi, bu esa tilning tarixi va rivojlanishini rganishda yordam beradi. 4. Estetik va badiiy jihatlar: Dostonlarning badiiy uslubi va strukturasini rganish tilshunoslik nazariyalarini tushunishga yordam beradi. 5. Ijtimoiy tafakkur: Xalq dostonlari ijtimoiy muammolarni, hissiyotlarni va insoniy tajribalarni yoritadi, bu esa til va kommunikatsiyaning ijtimoiy rolini tushunishga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, xalq dostonlarini rganish tilshunoslikda til, madaniyat va tarixiy kontekstni chuqurroq tushunish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. qitishda xalq dostonlarining https://www. pedagoglar.uz/index.php/01/article/download/6883/4912/7399 2. Sobirova, M. (2020). The role of the family in the development of the integration process in science and education. "A Multidisciplinary Peer Reviewed Journal" (https://journalnx.com/papers/20151362-the-integration-process.pdf) impact faktorga ega b lgan DOI raqamli jurnali. 2020 y. 18-19 uyun. B. 1161-1166. 3. Q.Husanboyeva. Adabiyot o`qitish metodikasi va muammoli ta`lim [Matn] / o`quv qo`llanma: Toshkent: Barkamol fayz media, 2021-yil. 366 bet. 4. 9. Sobirova M. zbek tili va adabiyotini qitish metodikasi. Darslik. Namanagan: rjumand media, 2023. B.512. 5. https://imfaktor.com/index.php/jocaa/article/view/1027/1779 https://interonconf.org/index.php/ind/article/download/1536/1383/136 5 www.namspi.uz universaljurnal.uz