XIX ASR OXIRI - XX ASR BOSHLARIDA JIZZAX VOHASIDAGI MA’MURIY BIRLIKLARNING TASHKIL ETILISHI VA ULARNING ETNOMADANIY JARAYONLARDA ISHTIROKI (ARXIV VA STATISTIK MATERIALLAR ASOSIDA)

Аннотация

In this article, the formation of administrative units in the Jizzakh oasis at the end of the 19th - beginning of the 20th century and their influence on ethnocultural processes, as well as the administrative-territorial redistribution of the oasis as a result of the colonial policy of the Russian Empire had a significant impact on the lifestyle of the local population. and the organization of volosts and sections within Jizzakh uezd, their ethnic composition and socio- political changes are analyzed. Key words: Jizzakh oasis, the end of the 19th century - the beginning of the 20th century, the Russian Empire, administrative units, volosts and sections, ethnic composition, socio-political processes, colonial policy, land and water distribution, ethnocultural processes. ОРГАНИЗАЦИЯ АДМИНИСТРАТИВНЫХ ЕДИНИЦ ДЖИЗАКСКОГО ОАЗИСА И ИХ УЧАСТИЕ В ЭТНОКУЛЬТУРНЫХ ПРОЦЕССАХ В КОНЦЕ XIX - НАЧАЛЕ XX ВЕКА (ПО АРХИВНЫМ И СТАТИСТИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ) Аннотация. В данной статье рассматривается формирование административных единиц в Джизакском оазисе в конце XIX - начале XX века и их влияние на этнокультурные процессы, а также административно-территориальный передел оазиса в результате колониальной политики. Российской империи оказали существенное влияние на образ жизни местного населения и организацию волостей и округов в пределах Джизакского уезда, анализируются их этнический состав и общественно-политические изменения. 8 23 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ключевые слова: Джизакский оазис, конец XIX - начало XX века, Российская империя, aдминистративные единицы, волости и участки, этнический состав, общественно-политические процессы, колониальная политика, земельное и водное распределение, этнокультурные процессы. Kirish (Introduction). XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Jizzax vohasida ma'muriy birliklarning tashkil etilishi mintaqaning ijtimoiy-siyosiy va etnomadaniy jarayonlariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu davrda Rossiya imperiyasining mustamlaka siyosati natijasida o‘lkada ma'muriy-hududiy qayta bo‘linishlar amalga oshirildi. Bu jarayonlar mahalliy aholi turmush tarziga, xo‘jalik hayotiga va etnik tuzilmasiga jiddiy ta'sir ko‘rsatgan. Tadqiqot arxiv va statistik materiallarga asoslanib, Jizzax vohasidagi ma'muriy birliklarning shakllanishi, ularning roli va bu jarayonlarning aholi hayotidagi aksini yoritadi. Metodlar (Methods). Ushbu tadqiqot tarixiy hujjatlar, jumladan, Rossiya imperiyasining nizomlari, arxiv materiallari, shuningdek, statistik ma'lumotlarni o‘rganish orqali tadqiq etildi. Asosiy manbalar sifatida 1865-yilgi "Turkiston viloyatini boshqarish to‘g‘risida"gi vaqtinchalik nizom, 1886-yilgi "Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risida"gi nizom hamda mahalliy arxivlarda saqlangan hujjatlar tahlil qilindi. Qishloq va volostlar tashkil etilishi haqidagi ma’lumotlar mintaqaviy hujjatlar yordamida qayta ko‘rib chiqildi. Natijalar (Results). XX asr boshlariga kelib yer to‘grisidagi nizomga muvofiq qayta tuzib chiqilgan Jizzax uezdi va uning mamuruy birliklarida jami 266999 kishi istiqomat qilgan. Ularning etnik tarkibiga ko‘z tashlaydigan bo‘lsak, aholining 181961 nafarini o‘zbeklar, 12901 nafarini tojiklar, 3096 nafarini qozoqlar, 836 nafarini ruslar, boshqa millat vakillari esa 8205 kishini tashkil etgan[1]. Jizzax uezdi tarkibida quyidagicha ma’muriy birliklar – volostlar bo‘lgan: 1. Qo‘rg‘ontepa, 2. Qizilqum, 3. Otaqo‘rg‘on 4. Pistalitov, 5. Chordarya, 6. Sintob, 7. Forish, 8. Bog‘dan, 9. Ko‘ktuba, 10. Nakrut, 11. Sauryuk, 12. Xotchamukur, 13. Chashmaob, 14. O‘zbek, 15. Rabat, 16. Zomin, 17. Yam, 18. Yangiqo‘rg‘on, 19. O‘smat-Qatortol, 20. Sangzar, 21. Qoratosh. Ushbu ma’muriy birliklarning tashkil etilishi va nomlanishi vohada ancha yillardan beri yashab kelayotgan etnoslar bilan bog`liq holda tuzilgan. Bu ma’muriy birliklarda yashovchi aholining turli qishloq, ovul, mahallalarga bo‘linishida esa aholining etnik mansubligi va ilgaridan beri qo‘llanilib kelayotgan nomlar va mahalliy aholi va yevropalik aholi soni to`g`risida ma`lumotlar aks etgan jadvallar milliy arxivda saqlanayotgan manbalarda keltirib o`tiladi[2]. Bu volostlarda yashayotgan aholining tarkibi bo‘yicha qilingan arxiv va statistic ma`lumotlar asosidagi tadqiqotimizga ko‘ra, volostlarda turli urug‘ va etnoslar bir biridan farq qilgan masalan qirqlar uezdning Yangiqo‘rg‘on volostida ko‘p bo‘lgan bo‘lsa yuz urug‘i Zomin va Yom da, O‘smat qatortolda turklar va barloslar, Zomin shahrida qayirma,qorasirkali[3], Sangzor va Qoratoshda yuz va qirqlar, Forishda turkman, Pistalituda qirg‘iz va qazoqlar, Bog‘don va Sintobda turkman va tojiklar ko‘pchilikni tashkil etganligiga guvoh bo‘ldik[4]. Shuningdek urug‘lar va etnoslar miqyosida aholi soniga qarab chiqish jarayonida ma’lum bir volost hududida bir hil urug‘ vakillari ko‘pchilikni tashkil etishi, masalan (Yangiqo‘rganda qirq urug‘i, Nakrutda yuz urug‘i vakillari ko‘proq yashagan.) yana qaysidir volost