Tijorat banklarida lizing operatsiyalari hisobi va auditini takomillashtirish

Аннотация

Mamlakatimizda bank tizimida amalga oshirilayotgan isloxatlar natijasida iqtisodiyotimiz yildan-yilga o’sib bormoqda. Tijorat banklarida amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy jihati sifatida, tijorat banklarining bozori hajmini oshirish va sohada raqobatni rivojlantirish hamda xorijiy tajribalar asnosida bank sohasini yanada oldingi o’rinlarga olib chiqish hisoblanmoqda. Kalit so’z. Tijorat bank, bank tizimi, bank riski, lizing, audit, risk, lizing bozori, lizing kompaniyalari. Mamlakatimizda olib borilayotgan keng qamrovli tarkibiy va institutsional islohotlar hamda kutilayotgan natijalarning sohadagi natijalarini yanada rivojlanayotirish yuzasida olib borilayotgan chora-tadbirlar bank-moliya sohasini ham qamrab olganligi ayni muddao, tijorat banklarida amalga oshirilayotgan islohotlar sifatida quyidagilarni aytish mumkin: O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2023-yil 11-sentyabrdagi PF-158- son farmonida "Bank tizimida islohotlarni jadallashtirish, bank xizmatlari bozori xajmini oshirish va sohada raqobatni rivojlantirish" (PF-158, 2023) [1] (O’zbekiston Respublikasi-2030 strategiyasi) shuningdek, 2020-yil 15-maydagi PF-5992-son farmonida "2020-2025 yillarga mo’ljallangan O’zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish"(PF-5992, 2020) ) [2] strategiyasida bank tizimida xozirgi kunda saqlanib qolayotgan muammo va dolzarb masalalarga alohida e'tibor qaratilgan. Bank risklari Bankning aktiv Bankning passiv operatsiyalari operatsiyalari bo'yicha bo'yicha Kassa Diversifikatsiya Bozor riski; Inflyatsiya riski; Foiz stavkalarining operatsiyalari riski; Faktoring; Jamg'armalar riski; o'zgarish riski. bo'yicha Depozitlar riski; Hisob-kitob Investitsiya riski; bo'yicha; Valyuta riski; Lizing va portfel riski. 1-rasm. Banklarda risk turlari (B.T. Berdiyarov, 2017) ) [3] 441 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi Tijorat banklarning lizing tashkilotlarining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: - barcha huquqiy, soliq, moliyaviy masalalarni hal etish; - bularga a'zo mamlakatlarning qonunchiliklarini o`rganish va taqqoslash; - lizing firmalarini tashkil etish bilan bog`liq bo`lgan masalalarni o`rganish; lizing bitimlarining shartlari to`g`risidagi statistic ma'lumotlarni yig`ish. So’ngi yillarda mamlakatimizda ham lizing munosabatlarining ham huquqiy ham ijtimoiy shakli shakllanganligini ko’rishimiz mumkin hamda tijorat banklarida lizing operatsiyalarining joriy etilishi ushbu jarayonning yanada tez va oson lizining operatsiyalarining takomillashishiga asos bo’lib hizmat etmoqda. 1-jadval Lizing beruvchilar bozori (2023-yil) 2023 Jami Banklar 35 Lizing kompaniyalari 112 Manba: “Hamkorbank” ATB ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan (https:// hamkorbank.uz/). 2023-yil uchun taqdim etilgan ma'lumotlarga ko'ra, lizing bozorida banklar va lizing kompaniyalari ishtirok etadi. Ushbu ma'lumotlarga asoslanib quyidagi qisqacha xulosalarni chiqarish mumkin: ▪ Lizing bozorida asosiy o'yinchi: Lizing kompaniyalari 2023-yilda lizing bozorida ustunlikka ega, chunki ularning soni banklarga nisbatan sezilarli darajada yuqori (112 ga qarshi 35). Bu lizing kompaniyalari lizing xizmatlarini taqdim etishga ixtisoslashgan va ushbu sohada ko'proq tajribaga ega ekanligini ko'rsatadi. ▪ Banklarning roli: Banklar lizing bozorida ishtirok etsada, ularning roli shunchalik katta emas. Bu banklar lizingni asosiy faoliyat sifatida ko'rmasligi yoki lizing shartlarini yanada qattiqroq belgilashi kerakligini ko’rsatadi. ▪ Bozor bo'linishi: Ushbu ma'lumotlar lizing bozorining banklar va lizing kompaniyalari o'rtasida bo'linishini ko'rsatadi. Bu bozorning turli segmentlarga xizmat ko'rsatishini yoki turli xil lizing shartlari va xizmatlarini taklif qilishini ko'rsatadi. Hozirgi vaqtda "Hamkorbank" ATBning sho’ba korxonalari tarkibiga 5 ta lizing kompaniyasi kiradi: "Hamkor and Lizinging" MChJ, "Hamkor Maz Lizinging" MChJ, "Hamkor Invest Lizinging" MChJ, "Partner Business Lizinging" MChJ va "Business Lizinging Group" MChJ. Gorizontal tahlil: Portfel hajmi: 2023-yil 1-yanvar holatiga ko'ra barcha lizing kompaniyalarining portfel hajmi o'sgan. Eng katta o'sish "Hamkor and Lizing MChJ"da kuzatilgan, u 12,806,777 ming so'mga yetgan, bu 2022-yil 1- yanvardagi 8,485,484 ming so'mdan 50% dan ko'proqni tashkil qiladi. 442 “MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi 2-jadval "Hamkorbank"ATB lizing portfelining holati dinamikasi 01-01-22 01-01-23 Portfel № Lizing kompaniyalar nomi Papkala Portfel (ming Papkala (ming r soni so’m) r soni so’m) 1 Hamkor and Lizinging MChJ 8,485,484 125 12,806,777 194 2 Hamkor Maz Lizinging MChJ 5,100,851 83 7,213,752 111 3 Hamkor Invest Lizinging 4,036,561 52 7,669,804 112 Partner Business Lizinging 4 1,737,483 21 4,764,919 61 MChJ JAMI: 19,360,379 281 32,455,252 478 Manba: “Hamkorbank” ATB ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuz