BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI ONA TILI DARSLARI ORQALI NUTQINI O‘STIRISHDA DIVERGENT TAFAKKURNI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini nutqini o‘stirishda divergent tafakkurni shakllantirish, ona tili darslarida nutq o‘stirishning shakl va vositalari ilmiy- nazariy tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: nutq, ekskursiya, predmetli va sujetli rasm, bog‘lanishli nutq, ongli ishlatish, divergent tafakkur, konvergent tafakkur. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini o‘stirishda divergent tafakkurni shakllantirish juda muhim ahamiyatga ega. Divergent tafakkur, ya'ni keng qamrovli va xilma-xil fikr yuritish qobiliyati, o‘quvchilarga turli holatlarni va masalalarni turli yo‘llar bilan tushunishga yordam beradi. Bu, ayniqsa, nutqni rivojlantirishda yangi fikrlarni yaratish va ularni ifodalashga yordam beradi. Divergent tafakkurni shakllantirish uchun quyidagi yondashuvlar va metodlar yordam berishi mumkin: 1. Savollar berish orqali faoliyatni tashkil etish: O‘quvchilarga ochiq savollar berish, ya'ni javoblar turlicha bo‘lishi mumkin bo‘lgan savollarni berish ularning fikrlash qobiliyatini kengaytiradi. Masalan: o "Agar biz bugun qor o‘rniga yomg‘irni ko‘rsak, nima bo‘lardi?" o "Agar bizni kosmosga olib chiqishsa, nimalarni olib borishni xohlardingiz?" Bu savollar o‘quvchilarda turli xil fikrlarni uyg‘otib, ularni nutq orqali izhor etishga undaydi. 2. Qiziqarli hikoyalar yaratish: O‘quvchilarga boshlang‘ich gaplarni berib, hikoyalarni o‘zlari tugatishni so‘rashingiz mumkin. Masalan, "Bir kuni qush uchib ketdi, lekin u kimdir bilan uchrashdi..." degan gapdan hikoya boshlashni taklif eting. Bu usul ularni kreativ fikrlashga va o‘z g‘oyalari bilan bo‘lishishga undaydi. 3. Mijozlar va personajlar yaratish: O‘quvchilarga turli vaziyatlar va shaxslarni tasavvur qilishni taklif qiling. Masalan: 869 Dekabr, 2024-Yil o "Agar siz o‘z uyingizda robot bo‘lsa, nima ishlarni bajarardiz?" o "Agar siz hayvonlar dunyosida yashasangiz, qaysi hayvon bo‘lganingizni xohlaysiz?" Bu o‘quvchilarga turli shaxslar, holatlar va imkoniyatlar haqida o‘ylash imkonini beradi. 4. Ijodiy yozish va guruh ishlarini tashkil etish: O‘quvchilarga guruhlarda ijodiy yozish topshiriqlarini berish, bir-birlarining fikrlarini eshitishga va o‘zaro fikr almashishga yordam beradi. Shu orqali o‘quvchilar bir-birlaridan yangi g‘oyalar olishlari mumkin. 5. “Nima bo‘ladi, agar...?” o‘yini: O‘quvchilarga "Nima bo‘ladi, agar..." turidagi vaziyatlarni berib, ulardan bu vaziyatni qanday rivojlantirishlari haqida fikr yuritishlarini so‘rashingiz mumkin. Bu o‘yinda har xil fikrlar ishlab chiqiladi va bu ularning nutqini boyitadi. 6. Rasm va tasvirlar orqali fikrlash: O‘quvchilarga biror bir rasm yoki tasvirni ko‘rsatib, shu tasvirni qanday hikoya yoki tushuncha bilan bog‘lashlarini so‘rash. Bu ularning tasavvurini ochadi va nutqni o‘stirishda muhim rol o‘ynaydi. 7. “Agar men bo‘lsam…” metodikasi: O‘quvchilarga turli vaziyatlarda "Agar men bo‘lsam..." deb boshlanadigan jumlalarni to‘ldirishni taklif qiling. Masalan: "Agar men qahramon bo‘lsam, qanday ishlar qilardim?" "Agar men prezident bo‘lsam, qanday qarorlar qabul qilardim?" Bu usullar o‘quvchilarning o‘z fikrlarini erkin ifodalashini va yangi fikrlarni yaratishni rivojlantiradi, ularni nutqni boyitishga va kengaytirishga yordam beradi. Shuningdek, divergent tafakkurni shakllantirishda muhim jihat o‘quvchilarni faqatgina to‘g‘ri javoblar topishga emas, balki yangi, kutilmagan javoblar ishlab chiqishga rag‘batlantirishdir. Bu usul nafaqat nutqni rivojlantirish, balki kreativlikni, mustaqil fikrlashni va muammolarni hal qilish qobiliyatini ham oshiradi. Savollar berish orqali faoliyatni tashkil etish – boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining fikrlash va nutq qobiliyatini rivojlantirishning samarali usulidir. O‘quvchilarga savollar orqali faoliyatni tashkil etish, ularda mustaqil fikrlash, kreativ yondashuv va ijodkorlikni rivojlantirishga yordam beradi. Savollar yordamida o‘quvchilarni turli holatlarni tahlil qilishga, yangi g‘oyalar yaratishga va o‘z fikrlarini erkin ifodalashga undash mumkin. Savollarni qanday samarali ishlatish mumkin? 1. Ochiq savollar: Ochiq savollar o‘quvchilarga kengroq javoblar berishga imkoniyat yaratadi, bu esa ularning divergent tafakkurini rivojlantiradi. Ochiq savollar turli fikrlar va javoblarni rag‘batlantiradi. Masalan: "Agar sizning ustozingiz hayvon bo‘lsa, u qanday hayvon bo‘lishi mumkin?" 870 Dekabr, 2024-Yil "Agar siz kosmosga sayohatga chiqsangiz, nimalarni olib borishni xohlardingiz?" "Qishda qor o‘rniga nima bo‘lsa, biz qanday hayot kechirardik?" 2. “Nima bo‘ladi, agar...?” savollari: O‘quvchilarga bunday savollarni berish ularning tasavvurlarini kengaytiradi va yangi imkoniyatlar haqida o‘ylashga undaydi. Misollar: "Agar bizda qanotlar bo‘lsa, qanday joylarga uchib borardik?" "Agar er yuzida faqat bitta rang qolsa, qanday rang bo‘lar edi?" "Agar siz qahramon bo‘lsangiz, dunyoni qanday o‘zgartirgan bo‘lardingiz?" 3. Konstruktiv savollar: Bu turdagi savollar o‘quvchilarga o‘z fikrlarini shakllantirish va ularni batafsil izohlash imkoniyatini beradi. Masalan: "Sizningcha, do‘