ULIWMA BILIM BERIW MEKTEPLERINDE PERSONALLARDI BASQARIWDIŃ AYRIM PEDAGOGIKALIQ MASHQALALARI.

Аннотация

The scientific article broadly discusses the pedagogical conditions of management in secondary schools of general education. In particular, the main rules and requirements for managing schools are outlined. Keywords: Management, pedagogical issues, school pedagogical staff, public political management, teacher-educator. Málim bolǵanınday jámiyet tiykarǵı 3 tarawdı ekonomiykalıq, jámiyetshilik-siyasiy hám ruwxıy tarawlardı óz ishine aladı. Soǵan muwapıq tárizde basqarıwdıń da 3 tiykarǵı túri bar. Olardan eń tiykarǵısı ekonomikalıq basqarıw bolıp, ol jámiyet turmısı hám rawajlanıwınıń tiykarın payda etedi. Házirgi sharayatta húkimettiń ekonomikasın basqarıwǵa ásirese kóp itibar beriwi ápiwayı jaǵday emes. Respublikamızda ótkerilip atırǵan ekonomikalıq reforma xalıq xojalıǵı basqarıwdı qayta qurıw hám qáliplestiriwdi óz aldına tiykarǵı wazıypa etip qoyǵan. házirgi waqıtta respublikanıńmateriallıq texnika bazasın bekkemlew hám islep shıǵarıw múnásebetlerin qáliplestiriw ekonomikanı basqarıw aldına qoyılǵan maqset. Jámiyetlik siyasiy turmıstı basqarıw aldına qoyılǵan maqset jámiyettiń sociallıq bir qıylılıǵına erisiw, mámleket basqarıwın qáliplestirip jámiyetlik óz-ózin basqarıwǵa aylandırıw esaplanadı. Jámiyet hám onıń hár bir ayrım aǵzasınıń ruwxıy rawajlanıwın basqarıw- basqarıwdıń jáne bir tiykarǵı túri. Ol ulıwma tálim mektepleri, mektepke shekem tárbiya, mektepten tısqarı balalar shólkemleri, xalıq tálimibuwınları, óner-texnika bilim jurtları, orta arnawlı hám joqarı oqıw orınları pedagoglar tájiriybesin asırıw institutlardı basqarıwdı, pán, ádebiyat, mádeniyat sıyaqlı tarawlardı basqarıwdı óz ishine aladı. Soǵan kóre xalıq tálimi dizimin basqarıw, ulıwma tálim mektebin basqarıw jámiyetlik basqarıwdıń ajıralmas bólegi. Jámiyettegi basqarıw dizimin málim basqarıw wazıypaları tiykarında dúziw zárúr áhmiyetti keltirip shıǵaradı. Soǵan kóre onı óz aldına kórsetip ótiwdi maqsetke muwapıq dep esaplaymız. Islep shıǵarıwdı basqarıw wazıypaları degende basqarıw miynetiniń arnawlı túrlerin, basqarılıwshı dereklerge tásir kórsetiwdiń ol yaki bul baǵdarların túsiniw kerek. 3 72 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Basqarıw wazıypalarına rejelestiriw, dúziw, sózlew muwapıqlastırıw tekseriw hám baqlaw esap kitap qılıw kiredi. Rejelestiriw basqarıwshı derekti rawajlandırıw maqsetin hám bulmaqsetke erisiw quralların belgilew, islew rejesin dúziw. Rejelestiriw basqarıwshı dereklerdi rawajlandırıw hám modellestiriwdi úyreniwdi de óz ishine aladı. Dúziw- islep shıǵarıw dereginiń dúziliwin hám basqarıw usılın tańlap alıw hámde qliplestiriw, dizimniń dúziliwi ortasındaǵı múnásebetlerdi hám olardıń óz-ara háreketin belgilew. Sóylew diziminińtúrli elementleri ortasında belgili bólekti tutıp turıwǵa, basqarılıwshı derek islep atırǵanında reje tapsırmalarınan shetke shıǵıp ketiwge jol qoymawǵa qaratılǵan. Basqarıw islep shıǵarıw ámeldegi processtiń hám rawajlanıwdıń rejege qanshelli muwapıqlıǵın kórip hám tekserip turıwdan ibarat. Esap sanaq qılıw bolsa rejeni yaki onı ámelge asırıwdaǵı belgili basqıshlardıń qanday orınlanıp atırǵanlıǵına juwmaq jasaw. Esapqa alıw axbarotlardı juwmaqlawǵa, onı dizimge salıwǵa imkan beredi. Sonday-aq, ol usı dizimniń keyingi dáwirge mólsherlengen is dástúrlerin islep shıǵıw ushın axborot bazasınan tolıq paydalanıwǵa imkan beredi. Sonı aytıp ótiw kerek, joqarıda sanap ótilgen basqarıw wazıypaların xalıq xojalıǵımızdıń qálegen tarawına, solardan mektep-aǵartıwshılıq tarawına da tolıq mánide kiritiw múmkin. Bárshe islep shıǵarıw isshilerin solardan mekten isshilerin basqarıw apparatına hám islep shıǵarıw processinde , mektepte bolsa oqıw-tárbiya hámde mekteptiń basqa isleri procesinde qatnasıwshı ishilerge bolıw múmkin. Islep shıǵarıwda, solardan mektepte basqarıw miyneti menen shuǵıllanıwshı adamlar (mektep direktorı, direktordıń oqıw-tárbiya hám xojalıq isleri boyınsha orınbasarı, tárbiyalıq isler shólkemlestiriwshi, metodik birlespe basshıları, kásip awqamlar bóliminiń basshısı ) basqarıw apparatın payda etedi. Basqarıwdıń bárshe buwın hám basqıshlarındaǵı isshiler de sol apparatqa tiyisli. Basqarıw apparatınıń bir bólimin insanlardı basqarıwshı shaxslar (mekteptegi basshıları) payda etse, ekinshi bólimin qatnasıwshılar (oqıtıwshı, tárbiyashı, klass basshıları, metodik birlespelerdiń aǵzaları, texnik ishiler) payda etedi. Basqarıw tarawındaǵı qatnasıwshı isshilerdi eki tiykarǵı toparǵa. A) Qánigelerge (oqıtıwshı hám tárbiyashılarǵa) B) Texnik isshilerge (laborant, sekretar, starshı, elektrshi-monter, mektep qarawshı sıyaqlılarǵa) bóliw múmkin. Mektepke oqıtıwshı tárbiyashı hám texnik isshileri tuwrı tańlaw hám olardıń ornına tuwrı qoyıw mektep ishki basqarıwındaǵı zárúr máselelerden biri. Mektep isshilerin tańlawda olardıń siyasiy bilimi, halallıǵı, isbilermenligi, qábiletine qarap jandasıw zárúr áhmiyet keltirip shıǵaradı. Sonı da aytıw kerek, xojalıqtıń basqarıw hám oǵan basshılıq qılıw islep shıǵarıw