Ўзбек адабиётшунослигида модернизм ва постмодернизм оқимига билдирилган таснифлар

Аннотация

Ушбу мақолада ўзбек адабиѐтидаги янги оқимлар модернизм ва постмодернизм йўналишига билдирилган таърифлар ва улар ўртасидаги фарқлар мисоллар ва таснифлар орқали кўрсатилган. Модернизм оқимидан кейин вужудга келган постмодернизм йўналиши хусусиятлари ҳақида бирма- бир таърифланиб келтирилган. Калит сўзлар: реализми, барокко, классицизм, маърифатпарварлик реализми, сентиментализм, романтизм, модернизм ва постмодернизм йўналишлари Кириш Адабий йўналишларни ажратиш масаласида Ю.Борев фикрларига қўшилган ҳолда маъқул деб биламиз [1]. Унга кўра, ўтмиш адабиѐтидамифологик реализм, ўрта асрлар символизми, уйғониш даври реализми, барокко, классицизм, маърифатпарварлик реализми, сентиментализм, романтизм, танқидий реализм ҳамда ХХ аср адабиѐтида реализм, социалистик реализм, сурреализм, экзистенсиализм каби йўналишлар ажратилиши мумкин. Қўшимча қилиб шуни айтиш мумкинки, сўнгги икки йўналиш одатда «модернизм» доирасига киритилади. Реализмнинг зидди сифатида майдонга чиққан «модернизм» эса ХIХ аср охири—ХХ асрда вужудга келган қатор «изм»ларни (символизм, футуризм, сурреализм, экзистенсиализм ва абсурд адабиѐти, «онг оқими» адабиѐти, гиперреализм ва б.) ҳам ўз ичига олади. Мутахассислар ХХ асрнинг ўрталаридан «модернизм» ўрнини «постмодернизм» эгаллаганини таъкидлайдилар. Бироқ ҳали ҳануз бу адабий ҳодисалар фундаментал асосда назарий тадқиқ этилганича йўқки, шу боис бу масаладаги гапни мухтасар қилиб, айтилганларнинг ўзи билан чекланамиз [2]. Тахлил ва анализ. Ўзбек адабиѐтшунорслигида ―модернизм ва модерн адабиѐти‖ [3] хамда ―постмодернист‖ [4] адабиѐти атамалари баҳс-мунозаралар келтирилмоқда. Ўзбек адабиѐтида постмодерн изланишлар, айниқса, насрда яққолроқ бўй кўрсатяпти. О. Мухтор, Х. Дўстмуҳаммад, Н. Эшонқул, Р. Раҳмат, И. Султон, М. Карим, Ш. Аҳмедов, У. Ҳамдам, М. Холбеков каби ѐзувчилар ижодида постмодернизмнинг турли кўринишлари учрайди. Чунончи, Х. Дўстмуҳаммаднинг «Жимитхонага йўл» ҳикояси Д. Бутсатининг «Еттинчи қават» ҳикоясига назира йўлида ѐзилиб, ғарб ҳикоясида акс этган ғарбона қараш ўзбек ѐзувчиси асарида шарқона руҳда қайта ишланади. О. Мухторнинг қатор романларидаги тушкунлик, поракандалик, тушуниксизлик постмодерн кайфиятни акс эттиради. Х. Дўстмуҳаммад, Н. Эшонқул ва И. Султон ижодидаги қатор асарларда («Донишманд Сизиф», «Шамолни тутиб бўлмайди», «Гўрўғли», «Оғриқ муолажаси», «Боқий дарбадар») жаҳон адабиѐтидаги бирмунча машҳур асарлар сюжети, сюжет чизиқлари ѐки ғояси олиниб, бадиий жиҳатдан қайта ишланадики, бу ҳол ҳам постмодерн адабиѐт дастурига мосдир. М. Холбеков ва постмодернизм [5] ―Постмодернизмнинг асосий концепциялари ҳисобланмиш ―коммуникация мураккаблиги‖, ―онгнинг матндаги инъикоси‖, ―интерматнлик‖, ―муаллиф ўлими‖, ―мактуб саргузаштлари‖ ва ҳоказо поструктурализм и деконструктивизм ғояларига таянади. Улар ҳатто структурализмга қарши реакция сифатида шаклланиб, ушбу назариялар постмодернизмнинг ўзига хос бир методологик негизига айланди.‖ Хулоса Шундай қилиб, XX аср модернизм ва постмодернизм адабиѐти ҳам худди XIX аср романтизм адабиѐти сингари маданий маъно доирасига айланди, унинг ичида ғарб дунѐси қадриятлари танқидий жиҳатдан текширувдан ўтказилди. Улар жаҳон адабиѐти тарихида яшаб қолишга, XX аср адабиѐтида яловбардор бўлишга лойиқми ѐки йўқми – буни келажак кўрсатади дейиш мумкин. АДАБИЁТЛАР: 1. Постмодернизм, жумладан, http://iEssay.ru сайти. 2. Dilmurod Quronov// Adabiyotshunoslikka kirish (2010)-Б 231. 3. Холбеков М.. //Бадиий адабиѐтда модернизм тавсифи (2011)// ―Ёшлик‖ журнали, 2011 йил, 3- сон. https://ziyouz.uz/matbuot/hozirgi-davr-matbuoti/2011-sp-1883012986/ 60 4. Хамдам У//JAHON ADABIYOTI: MODЕRNIZM VA POSTMODЕRNIZM (O‗quv qo‗llanma) Toshkеnt – 2020. 5. Холбеков М.Х АСР МОДЕРН АДАБИЁТИ МАНЗАРАЛАРИ. ПОСТМОДЕРНИЗМ АДАБИЁТИ ТАМОЙИЛЛАРИ https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/muhammadjon-xolbekov-modern-adabiyoti- manzaralari PRAGMATIKA VA INTONATSIYANI FRANSUZ NUTQIY ETIKETIDA QO„LLANILISHI Dehqonov I. o‗qituvchi, nemis va fransuz tillari kafedrasi, FarDU, Farg‘ona, O‘zbekiston e-mail: dehqonov@mail.ru tel: +998916770358 Nutqiy etiket formulalari u yoki bu darajada o‗z ichiga olgan, nutqiy harakatning asosiy turlari boshqalaridan ajralib turadi: direktiv (ko‗rsatma)lar, komissiyalar, ekspressiv (ta‘sirchanlik)lar, deklarativ(rasmiy)lar, reprezantativ (taqdimot)lar - ma'lumotli nutq harakatlari (xabarlari)ni maqolamiz doirasida ko‗rib chqishga harakat qilamiz. Har qanday nutqiy aktning asosiy xususiyati; niyat, maqsadga intilish, kelishuv hisoblanadi. Nutqiy aktlar har doimo so‗zlovchi shaxsi bilan bog‗loqdir. Masalan: ―Allô , bonjour, Madame! Je suis directeur commercial de la Compagnie Aubert. Je voudrais parler à Monsieur Laroche.‖ ―– Quel est votre nom?‖ Quyidagi holda nutqiy etiket salomlashish va xayrlashish shakllari bo‗lib xizmat qilishi mumkin ―Au revoir, chère amie, et à très bientôt‖ jumla maktubda ma'lumot beruvchi nutq akti bo‗lib keladi [1; 5]. Nutq harakatlarining har xil turlari (salomlashish, xayrlashish, tasdiqlash, iltimos va boshqalar) illokutiv hara