Koʻnikma va malakalarni shakllantiruvchi oʻqitish mashqlari – kommunikativ leksikani orgatishning asosi

Аннотация

O‗quvchilar nutqini o‗stirishda nemis tili o‗quv fanidan o‗tkaziladigan mashg‗ulotlardagi mashqlar bilan uzviy ravishda bog‗lanadi. Nemis tili darslarida o‗quvchilar 635 o‗ylashni, ko‗rganlari, eshitganlari, o‗qiganlari haqida mulohaza qilish borasida va uni to‗g‗ri bayon qilishni o‗rganadilar. Mashqlar o‗quvchilarni charhlaydi va o‗zga tilda erkin muloqot qilish ko‗nikmasini shakllantiradi. Tayanch soʻzlar: ko‗nikma, malaka, information mashq, leksik material, tinglab tushunish, shartli - leksikani boyitish. "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da ta'kidlanganidek, zamonaviy madanıyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish O‗zbekiston taraqqiyotining muhim shartidir. Ushbu tizimning pirovard maqsadi Prezidentimiz Íslom Karimovning "Ta'limning yangi modeli jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi." degan so‗zlarida yorqin o‗z ifodasini topgan. O‗quvchilar bilimini oshirish, ularni mustaqil O‗zbekistonimiz uchun yetuk kadr qilib tayyorlash pedagoglarning asosiy maqsadi sanaladi. Bu boradagi ishlar "Ta'lim to‗g‗risida"gi qonun, "Kadrlar tayyorlash" Milliy dasturi, shuningdek, Prezidentimiz va hukumatimizning sohaga doir qator qaror va farmonlari asosida tashkil etilmoqda. Nemis tili darslarida malaka va ko‗nikmalarni mashqlar sistemasida aks ettirilishi deyilganda tinglab tushunishni o‗rgatish mashqlari, gapirishni o‗rgatish mashqlari, o‗qishni o‗rgatish mashqlari va yozuvni o‗rgatish mashqlari kiradi. Umumiy o‗rta ta'lim maktablarida nemis tili darslsrini tashkil etish jarayonida o‗quvchilarda ko‗nikma va malakalarni shakllantirish katta ahamiyatga ega. Avvalo biz ko‗nikma va malaka nima degan savolga javob berishimiz kerak. Ko‗nikma deganda ongli bajariladigan avtomatlashgan tarkibiy qism tushuniladi. Leksika, grammatika, talaffuz ko‗nikmalari- ongli bajariladigan chet tilda nutq malakasining avtomatlashgan tarkibiy qismi hisoblanadi. A.N. Leontev "ko‗nikma" to‗g‗risida quidagicha fikr bildiradi: "Ko‗nikma-mustahkamlangan operatsiya" Bilim, ko‗nikma, malaka hosil qilish- shakllantirish, rivojlantirish, takomillashtirishni tashkil etadi. Malaka so‗zi arabcha so‗zdan olingan bo‗lib, ong ishtirokisiz avtomatlashlashgan faoliyat hisoblanadi. Masalan chet tilida nutqiy faoliyat, gapirish, tinglab tushunish,o‗qish, yozuv malakalari;chet tilida nutq malakalari (bu leksik grammatik va talaffuz ko‗nikmalaridan tarkib topadi.). Malaka oshirish deganda shakllantirish, rivojlantirish va takomillashtirish tushuniladi. Bu degani esa bilim, ko‗nikma va malaka degani tushuniladi. Til materialini egallashda leksik, grammatik va fonetik mashqlar asosiy o‗rinni egalladi. Leksik mashqlar ko‗nikma hosil qilish bobida ushbu bosqich muhim ahamiyat kasb etadi. Leksik mashqlar. Leksik mashqlar information va operation qismlardan tashkil topadi. Birinchi qismi ko‗rsatma berish va ijro namunasi bo‗lib, tilga oid qoida bilan hamda nutq amaliyotini birlashtiruvchi oraliq mashqlaridan iborat. Ikkinchidan operation mashqlarda leksik material asosida nutq harakatlari egallaydi. Mashqdagi muayyan element- leksik operatsiyani egallash doimiy asosiy vazifa qilib qo‗yiladi. Masalan: "Matnni o‗qin, ajtarib ko‗rsatilgan so‗z (so‗z birikmasi, gap)ga e'tibor bering" mashqidagi birliklar shular jumlasidandir. Ko‗nikmaga erishish murakkab jarayon bo‗lganligidan, har bir yangi so‗z bir nechta (miqdori so‗zning xususiyatiga bo‗g‗liq) mashqda yoki mashqlar majmuasida takror -takror ishlatiladi. Har bir mashq tegishli operatsiyani egallab olishga mo‗ljallanadi. Mashqlarning asosiy turlari quidagilar: 1. real lug‗at boyligini o‗zlashtirish, lug‗at tarkibini kengaytirish ularni fahmlash orqali bilib olish ko‗nikmalarini hosil qiladigan va mashqlar; 2. retseptiv (tinglab va o‗qib tushunish) va reproduktiv (gapirish, qisman yozuv) leksik mashqlar; 3. leksik birlikning har xil turlari (so‗z, turg‗un so‗z birikmasi, nutq birligi)ni o‗rganish mashqlari. Mashq turlari, o‗z navbatida, yana kichik guruhlarga bo‗linadi: Joyiga ko‗ra (sinf,uy) shakli va usuliga qarab (og‗zaki va yozma, yolg‗iz yoki xor bilan, mustaqil yoki muallim rahbarligida), ona tiliga munosabati nuqtai nazaridan (chet tilida yoki ona tili va chet tilda),amallarni mustahkamlashga oid (biriktirish,o‗zgartirish- reproduksiyada, tanlash,guruhlash, o‗xshatish, farqlash-retsepsiyada, tuzilishi jihatdan (bir turdagi yoki har xil birliklar ishtirokida),yordamchi vositalar qo‗llash bilan (ko‗rgazmalilik) texnika vositalari, dasturlashtirish elementlari yordamida), o‗zlashtirish bosqichlaridan kelib chiqib (dastlabki egallash, mashq qilish, amaliyot, takrorlash, nazorat qilish h.k mashqlari bajariladi. Boshlangich bosqichda asosan, og‗zaki, kontekstli, bir tilli (chet tilda) 636 mashqlar sinfda, muallim boshchiligida, xor bilan, rasmlardan foydalanib bajariladi. O‗rta bosqichda mashqlarning katta qismi uyda, yozma shaklda, muallim bevosita boshqarmaydigan fonogramma holida, kontekstli va ko