O‘ZBEKISTON IQTISODIY RIVOJLANISHIDA KICHIK VA O‘RTA KORXONALAR (KOK) ROLI: EKONOMETRIK VA STATISTIK TAHLIL

Аннотация

Mazkur ilmiy ishda kichik va o‘rta korxonalar (KOK) ning O‘zbekiston iqtisodiy o‘sishidagi roli hamda ularning iqtisodiy rivojlanishga qo‘shgan hissasi chuqur ekonometrik va statistik tahlil asosida o‘rganiladi. Bu korxonalar iqtisodiy o‘sish, bandlik, va investitsiya jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotda O‘zbekistonning 2010-2023 yillardagi KOK faoliyati va iqtisodiy ko‘rsatkichlari o‘rganilib, ularning iqtisodiy rivojlanishdagi mavqeini aniqlash uchun keng ko‘lamli statistik tahlillar amalga oshiriladi. Kalit so‘zlar: kichik va o‘rta korxonalar, O‘zbekiston iqtisodiyoti, iqtisodiy rivojlanish, statistika, ekonometrik tahlil, regressiya modeli. O‘zbekiston o‘z iqtisodiyotini diversifikatsiyalashga va turli sohalarda kichik va o‘rta korxonalar (KOK) ni rivojlantirishga e’tibor qaratmoqda. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023 yilgi iqtisodiy islohotlari doirasida KOKlarga katta e’tibor berilib, ularning iqtisodiy tizimdagi muhim roli yana bir bor tasdiqlandi. Tadqiqotning asosiy maqsadi KOKlarning iqtisodiy rivojlanishdagi strategik ahamiyatini aniqlash va ularning o‘sishga qanday ta’sir qilayotganini matematik va statistika usullari yordamida tahlil qilishdir. 2. Adabiyotlar sharhi Kichik va o‘rta korxonalarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri xalqaro miqyosda keng o‘rganilgan. Beck, Demirgüç-Kunt va Levine (2005) KOKlarning iqtisodiy rivojlanishning asosiy omili sifatida qaralishini ko‘rsatgan. Ayyagari va boshqalar (2014) KOKlarning bandlikni oshirish va iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishdagi o‘rni haqida fikr bildirgan. Shuningdek, Bigsten va Collier (2013) kabi olimlar rivojlanayotgan davlatlarda kichik biznesni rivojlantirishning davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi iqtisodiy o‘sishning asosiy manbalaridan biri ekanligini tasdiqlaydi. 3. Ma'lumotlar va metodologiya 3.1 Ma'lumotlar Tadqiqotda 2010-2023 yillardagi O‘zbekiston kichik va o‘rta korxonalarining faoliyati haqida ma’lumotlar tahlil qilinadi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi va Xalqaro valyuta jamg‘armasining hisobotlaridan olingan. Quyidagi iqtisodiy o‘zgaruvchilar tanlandi: 40 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference KOK soni: yil davomida faoliyat ko‘rsatuvchi korxonalar soni; YaIM o‘sishi: mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) o‘sish sur’ati; Bandlik: yangi yaratilgan ish o‘rinlari soni; Investitsiya hajmi: KOKlarning yalpi investitsiyalari. 3.2 Metodologiya Tadqiqotda statistik regresiya tahlili, Granger sababiyat tahlili, va vaqt qatori tahlillari qo‘llaniladi. Ushbu metodlar KOKlar va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur o‘rganishga yordam beradi. KOKlar soni, bandlik darajasi va iqtisodiy o‘sish kabi ko‘rsatkichlar asosida regressiya modeli tuziladi. Ushbu model yordamida O‘zbekistondagi KOKlar va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi ijobiy bog‘liqlik darajasi aniqlanadi. Regressiya modeli quyidagicha ifodalanadi: Y_t = \alpha + \beta_1 KOK_t + \beta_2 Bandlik_t + \epsilon_t Bu yerda – iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichi, – KOK soni, esa bandlik darajasini ifodalaydi. Modelning statistik ahamiyati va xatolik tahlili ham amalga oshiriladi. 4. Natijalar va tahlil Regressiya tahlili natijalari KOKlar soni va iqtisodiy o‘sish o‘rtasida sezilarli darajada ijobiy bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi (p < 0.01). Tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishida KOKlarning roli ortib bormoqda. YaIMning o‘sish sur’ati bevosita KOKlar soniga va ularning faoliyatiga bog‘liq bo‘lganligi aniqlanadi. KOKlar mamlakat YaIMining 30% dan ortiq qismini tashkil etib, bandlik va investitsiyalarga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, Granger sababiyat testi natijalari shuni ko‘rsatdiki, KOKlarning ko‘payishi iqtisodiy o‘sishga sabab bo‘lgan, va aksincha, iqtisodiy o‘sish KOKlar sonining oshishiga olib kelgan. 5. Xulosa va tavsiyalar Tahlil natijalari O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishida KOKlarning ijobiy roli katta ekanligini tasdiqlaydi. Tadqiqotning asosiy natijasi shundan iboratki, kichik va o‘rta biznes iqtisodiyotda barqaror rivojlanishning asosiy omillaridan biridir. Hukumat tomonidan KOKlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yangi iqtisodiy dasturlar va imtiyozlar iqtisodiy o‘sishni kuchaytirishi mumkin. Shu bilan birga, KOKlarning salohiyatini yanada rivojlantirish uchun kredit resurslarining kengaytirilishi va biznes muhitini yaxshilash talab etiladi Davlat tomonidan KOKlarga berilayotgan soliq imtiyozlari va ruxsatnomalarni soddalashtirish bu korxonalarning iqtisodiyotga qo‘shadigan hissasini yanada oshirishi mumkin. Shuningdek, regionlar o‘rtasidagi iqtisodiy tengsizlikni 41 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference kamaytirish uchun kichik korxonalar faoliyatini kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.