ИЖТИМОИЙ ТАДБИРКОРЛИК: ЗАМОН ТАЛАБИ ВА РИВОЖЛАНИШ ОМИЛЛАРИ

Аннотация

55 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Social entrepreneurship is a type of entrepreneurship where the primary goal is to create social impact rather than economic profit. Its main task is to address existing social problems and create social value. This paper explores the theoretical foundations of social entrepreneurship and analyzes its practice in different countries. It highlights important factors for the development of social entrepreneurship, such as an institutional base, a solid concept and strategy, financial resources, and cooperation with the public. Social entrepreneurship plays a crucial role in the development of society in accordance with the demands of the times. Keywords: Social entrepreneurship, social value, institutional base, public cooperation, financial resources. Дунё миқёсида ижтимоий тадбиркорлик жадал ривожланиб бораётган институтлардан бири ҳисобланади. Бироқ, турли мамлакатларда унинг ҳуқуқий мақоми ва амалга ошириш шарт- шароитлари бир-биридан фарқ қилади. 2021 йилдаги ҳисоботга кўра, дунёда 11% янги ташкил этилган бизнеслар ижтимоий мақсадларни кўзлаган ҳолда фаолият юритган. Буюк Британияда ижтимоий тадбиркорлик соҳасида 100 мингдан зиёд корхоналар фаолият юритиб, улар 2 миллион кишини иш билан таъминлаган.1 Халқаро амалиётда ижтимоий тадбиркорлик тижорат, нотижорат ёки гибрид ташкилий-ҳуқуқий шаклларда амалга оширилади. Ижтимоий тадбиркорликнинг ривожланиши бўйича етакчилар қаторида Буюк Британия, AҚШ, Италия, Словения, Скандинавия мамлакатлари, Корея, Малайзия, Ҳиндистон, Бангладеш давлатлари туради. АҚШда 2022 йилда ижтимоий тадбиркорлик соҳасида 12,3 миллиард доллар сармоя жалб қилинган бўлиб, бу кўрсаткич АҚШнинг глобал ижтимоий тадбиркорлик бозорида етакчи позицияда эканлигини кўрсатади.2 Жаҳон амалиётида меҳнат интеграцияси (ногиронлар ва ишсизларни ишга жойлаштиришга ёрдам бериш), бизнес учун имтиёзли асосларда молиявий ресурслар тақдим этиш, шахсий ижтимоий хизматлар (соғлиқни сақлаш, таълим, болаларни парвариш қилиш ва бошқалар), қолоқ ҳудудларни маҳаллий ривожлантириш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, спорт, санъат, маданият каби соҳаларда фаолият олиб бориш ижтимоий тадбиркорликнинг асосий йўналишлари ҳисобланади. Европа 1 British Council, 2021, https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/more_in_common_global_state_of_social_enterprise.pdf 2 How Organizations Measure The Real Impact Of Social Enterprise Programs, https://www.forbes.com/sites/sap/2022/09/13/how-organizations-measure-the-real-impact-of-social-enterprise- programs/ 56 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Иттифоқида 2021 йилда меҳнат интеграциясига қаратилган ижтимоий тадбиркорлик лойиҳалари 20% ўсиш кўрсатган. Буюк Британияда эса, шахсий ижтимоий хизматларга қаратилган ижтимоий корхоналарнинг сони 5 йил ичида 15% га ошган.3 Ижтимоий тадбиркорлик борасидаги хорижий тажриба таҳлили натижасида ушбу тадбиркорлик фаолиятининг ривожи учун муҳим бўлган қуйидаги омилларни келтирса бўлади: Энг аввало ижтимоий тадбиркорликка оид муносабатларни тартибга солувчи қонунчиликни яратиш ва такомиллаштириш, ижтимоий тадбиркорликнинг ҳуқуқий мақомини белгилаш ва масаласи муҳим омил саналади. Бунда бозор муносабатлари шароитида ижтимоий тадбиркорлик билан шуғулланиш учун қулай шарт-шароит яратиш, яъни рўйхатга олишни соддалаштириш, солиқ имтиёзлари, давлатга қарашли инфраструктурадан фойдаланишдаги афзалликлар каби енгилликлар билан таъминлаш яхши самара беради. Хорижий давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, Буюк Британияда ижтимоий тадбиркорлик учун махсус қонунчилик қабул қилинган бўлиб, бу жамиятда ижтимоий ташаббусларни қўллаб-қувватлашга хизмат қилади. Масалан 2004 йилда қабул қилинган "Companies (Audit, Investigations and Community Enterprise) Act" қонуни ижтимоий тадбиркорлик субъектларига махсус мақом – "Community Interest Company (CIC)" мақомини беради. Бу мақомга эга бўлган компаниялар ўз фаолиятини ижтимоий мақсадларга қаратган бўлиб, уларнинг асосий вазифаси жамият учун ижтимоий қиймат яратишдан иборат. CIC мақомини олиш учун компаниялар махсус талабларга жавоб бериши лозим, жумладан, уларнинг фойдалари жамиятга йўналтирилган бўлиши ва молиявий шаффофликни таъминлашлари шарт.4 Шунингдек, 2012 йилда қабул қилинган "Public Services (Social Value) Act" қонуни ҳам Буюк Британияда ижтимоий тадбиркорликни қўллаб- қувватлашга қаратилган муҳим қонунчилик ҳужжатидир. Бу қонун давлат харидларида ижтимоий қиймат яратишга қаратилган лойиҳаларни қўллаб-қувватлашни талаб қилади. Мазкур қонунга кўра, давлат ташкилотлари давлат харидлари жараёнида фақат молиявий самарадорликни эмас, балки ижтимоий қиймат яратишни ҳам инобатга олишлари лозим. Бу қонунчилик Буюк Британияда ижтимоий 3 How to put reasonable accommodation into practice – guide of promising practices, https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=8341&furtherPubs=yes 4 https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2004/27/cont