OILAVIY MAROSIMLARDA “OYNA” BILAN BOG‘LIQ UDUMLARNING QO‘LLANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada turli tizimdagi tillarda, xususan, o‘zbek va rus tillarida oyna bilan bog‘liq oilaviy marosimlar va ularda qo‘llaniladigan leksemalarning o‘ziga xosligi haqida so‘z boradi. Shuningdek, oyna kishilik jamiyatida o‘ziga xos ahamiyat kasb etib, asrlar davomida turli rasm-rusumlar orqali xalq mafkurasida mustahkam o‘rin egallagani, nikoh kechasi kelin-kuyov yuziga oyna tutilishi, chaqaloq tug‘lganda uning beshigiga tumor bilan birga oyna qo‘yilishi, kishi vafot etgan xonadonda marhumning ruhi oynaga joylashib qolmasligi, xonadon ahlini bezovta qilmasligi uchun oyna yuzi mato bilan yopib Kalit so‘zlar: qo‘yilishi haqida hamfikr yuritiladi. etnografiya, madaniy meros, milliylik, folklorshunoslik, oyna, “o‘zgadunyo”,farovonlik ramzi, milliy urf-odatlar, arxeologikyodgorliklar. O‘zbek xalqida nikoh to‘yi marosimi doirasida o‘tkaziladigan oyna ko‘rsatar udumi o‘zining jozibadorligi va kelin –kuyovni hayratga solishi bilan qiziq. To‘y tugagach, shu kuni kechqurun chimildiqda kelin –kuyovga oyna tutiladi. Qadimda ikki yosh bir –birini ilk bora chimildiqda – ikkisini yonma- yon qo‘yib yuzlarigakattaoynatutishganda ko‘rganlar. Bu ularning tanishuvi bo‘lgan. Oyna barcha zamon va makonlarda pardoz vositasi sifatida maishiy turmushda keng qo‘llanishi bilan birga o‘zbek marosim, udumlarida muhim ahamiyatga ega detal hisoblanadi. Xalq tasavvurida, oyna kishilarni turli ziyon- zahmat va yomon nazardan saqlaydi. Shu sababli hozirga qadar ham juda ko‘p - oilalarda: - Chaqaloq beshigi yostig‘i ostigakulcha, tumor qatori oyna qo‘yiladi; - Nikohning ilkkechasidachimildiqdakelin –kuyov yuzigaoynatutiladi; Xonadon kiraverishiga oyna qo‘yiladi, bunda uyga tshrif buyurgan mehmonning kiraturib birinchi oynaga ko‘zi tushishi hamon uning yomon “ko‘zi”, ya’ni hasadi, g‘ayirligi, umuman salbiy energiyasini oyna tortib oladi vau uy ichigatozanazar bilan kiradi. 202 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference - Kishi vafot etgan xonadonda oyna yuzi darhol mato bilan yopib qo‘yiladi, ya’ni marhumning ruhi oynaga joylashib qolmasligi va xonadon ahlini bezovta qilmasligi uchun. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR O'zbek xalqi qadimdan o'zining boy madaniy merosiga ega. Insonlar hayotidagi turli marosimlar, ma'lum odat va an'analar, ularning yashayotgan muhiti, turmush tarzi xalqning o’zligi, til va madaniyati shakllanib, sayqal topishiga xizmat qilgan. Shu asnoda har bir millat va elatlar takomillashgan barqaror urf-odatlariga, marosimlariga, rasm-rusumlariga, an'analariga ega bo'lganlar. Lekin millatning urf-odatlari, turmush tarzini saqlab qolish va rivojlantirish uchun, albatta, ma'lum shart-sharoitlar lozim bo'lgan. Bu shart- sharoitni eng avvalo jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy muhit, siyosiy hokimiyat 1 belgilagan . Albatta, udumlarning birortasida oynaning magik vazifasi ilmiy jihatdan isbotlanmagan. O‘zbek etnografiyasi va folklorshunosligida esa oyna bilan bog‘liq rasm –rusumlar, afsun – duolar va aytimlar haqida professor B.Sarimsoqovning birgina maqolasidan boshqa birorta ham ilmiy fikr yuritilgan 2 tadqiqot yo‘q. Bu maqolada oyna bilan bog‘liq tasavvurlarning paydo bo‘lishi, uning to‘y va marosimlardagi o‘rni , oyna bilan bog‘liq qarashlaarninng folklor va o‘zbek mumtoz adabiyotda badiiy obraz sifatida tutgan o‘rni to‘g‘risida ilk marta jiddiy fikrlarbildirgan. Oyna bilan bog`liq fetishistik qarashlarning tarixiy ildizlari qadimgi mifik 3 tasavvurlarga bog`lanadi. Qadimgi Baqtriya hududidagi Saksonoxur va Emshi tepa degan joyda olib borilgan arxeologik qazuv ishlari chog`ida qo‘lida oyna ushlab turgan ayol ma‘buda haykalchalari ko‘plab topilganligi ham shu fikrni 4 tasdiqlaydi. Kushonlar davrida oyna ko‘tarib turgan ma‘buda haykalchalarining ham ko‘p uchrashi serhosillik va qut-baraka timsoli deb tasavvur qilingan ilohalar to‘g`risidagi qadimiy, arxaik qarashlar ham ma‘lum darajada saqlanib 1 Imomnazarova Sh., Mirzayeva Sh.Xalq dostonlarida to‘y marosimlari vaudumlarning aks etishi. O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar vailmiy tadqiqotlarjurnali. 2022,№ 12.–B.593 2https://arxiv.uz.>adabiyot> O’zbekxalqafsun–duolarfolklorjanrisifatida.2019.B.38. 3M.JO’RAYEV,D.O’RAYEVA.O’ZBEKMIFOLOGIYASI.Toshkent“O’qituvchi”nashriyoti 2019.B.120. 4МухиддиновЮ.ТерракотыСаксонохуракакисточникпоисторииикультуреСевернойБактрии. АКД.Душанбе,1973.-С.24- 203 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference 5 qolganligidan dalolat beradi . Buxoro viloyatidagi Qizilqir arxeologik yodgorliklari tizimiga mansub obidalarda olib borilgan qazilmalar chog`ida turli xil oyna-ko‘zgular ham topilgan. Xususan, Qizilqir arxeologik yodgorligida olib bronzadan borilgan qazilmalar chog`ida ayol kishi dafn etilgan qabr ochilgan. Ma‘lum yasalgan oyna bo‘lishicha, murdaning bosh tomoniga qo‘y kallasi, oyoq tarafiga esa NATIJALAR VA MUH6 OKAMALAR qo‘yibko‘milgan ekan. Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinadiki, oyna kishilik jamiyatida o‘ziga xos ahamiyat kasb etib, asrlar