EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIYA, UNING RIVOJLANISH JARAYONLARI

Аннотация

в данной статье излагаются взгляды ученых-психологов на экспериментальную психологию, процессы, этапы ее развития, принципы экспериментальной психологии, содержание и использование принципов, возможность измерения психических явлений, возможность эксперимента в психологии, высказываются мнения об эффективности экспериментальной психологии в понимании психики человека и помощи людям. Ключевые слова: экспериментальная психология, принципы экспериментальной психологии, психические явления, психологический эксперимент, психика человека. Annotation. this article describes experimental psychology, its processes of development, stages, principles of Experimental Psychology, the content and use of principles, the feasibility of measuring psychic phenomena, the views of psychologist scientists on the possibility of experimentalism in psychology, the effectiveness of Experimental Psychology in understanding the human psyche and helping people. Keywords: Experimental Psychology, Principles of Experimental Psychology, psychic phenomena, psychological experiment, human psyche. Eksperimental psixologiya-bu psixologiyaning aqliy jarayonlar va inson xatti-harakatlarini o'rganish uchun ilmiy usullardan foydalanadigan bo'limi. U tajriba sharoitlarini qat'iy nazorat qilish va olingan ma'lumotlarni miqdoriy qayta ishlashga tayanadi. Eksperimental psixologiyaning rivojlanishining asosiy bosqichlari: 44 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference 1. Dastlabki bosqichlar (19-asr oxiri): Vilgelm Vundt: Leypsigdagi birinchi eksperimental psixologik laboratoriya asoschisi (1879). Vundt idrok, e'tibor, xotira kabi oddiy aqliy jarayonlarni o'rgangan. G. Ebbingxaus: "ma'nosiz heceler" orqali xotirani o'rganish psixologiyada birinchi miqdoriy tadqiqotlardir. F. Galton: aqliy qobiliyatdagi individual farqlarni o'rganish, sinov usullarini ishlab chiqish. 2. XX asr boshlari: Funktsionalizm: aqliy jarayonlarning funktsiyalarini, ularning atrof- muhitga moslashishdagi rolini o'rganishga e'tibor. Bixeviorizm: tashqi stimullarga javob sifatida inson xatti-harakatlarini o'rganish. Shartli reflekslar usullarini ishlab chiqish (I. P. Pavlov). Gestalt psixologiyasi: yaxlit idrok va uning tashkil etilishini o'rganish. 3. XX asr o'rtalari: Kognitiv psixologiya: kognitiv jarayonlarni o'rganish-idrok, e'tibor, xotira, fikrlash, nutq, qaror qabul qilish. Tadqiqot usullarini ishlab chiqish: yangi tadqiqot usullarini yaratish - elektroensefalografiya (EEG), magnetoensefalografiya (Meg), funktsional magnit-rezonans tomografiya (fMRI). 4. Zamonaviy eksperimental psixologiya: Turli xil yondashuvlarning kombinatsiyasi: inson psixikasini o'rganishda kognitiv, xulq-atvor, neyropsikologik yondashuvlarning kombinatsiyasi. Kompyuter texnologiyalaridan foydalanish: tajribalar o'tkazish, ma'lumotlarni qayta ishlash uchun kompyuter dasturlari va simulyatsiyalaridan foydalanish. Fanlararo tadqiqotlar: psixologlarning nevrologlar, shifokorlar, kompyuter mutaxassislari bilan hamkorligi. Eksperimental psixologiyaning o‘ziga xos asosiy tamoyillari mavjud (1- rasmga qarang). Ob'ektivlik Replikatsiya Nazorat 45 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference 1-rasm. Eksperimental psixologiyaning tamoyillari Ushbu tamoyillarning mazmuni va foydalanilishi quyidagicha aks etadi: Ob'ektivlik - ob'ektiv ma'lumotlarni olish uchun ilmiy usullardan foydalanish; Nazorat - xatti-harakatlardagi o'zgarishlar eksperimental sharoitdagi o'zgarishlar bilan bog'liqligini ta'minlash uchun tajriba sharoitlarini qat'iy nazorat qilish; Replikatsiya - natijalarni tasdiqlash uchun tajribani boshqa sharoitlarda takrorlash qobiliyati. Eksperimental psixologiya inson psixikasini tushunishda va odamlarga yordam berishning samarali usullarini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Bu xatti-harakatlarning sabablarini aniqlashga, ruhiy kasalliklarni davolashning yangi usullarini ishlab chiqishga va odamlarning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Ma’lumki, XIX asr fizika, biologiya, fiziologiya, kimyo va boshqa tabiat fanlarining gullab yashnashi bilan xarakterlanadi. Fanda paydo bo‘lgan eksperimental metodning keng qo‘llanilishi fanlarning rivojlanishiga turtki b´ldi. XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlaridayoq psixologlar o‘rtasida psixik hodisalarni o‘rganishda eksperimentni tadbiq qilish mumkin emasmikan degan masala maydonga chiqdi. Bu masala bo‘yicha faylasuf I.Kant o‘z fikr bildirib. uning fikricha, psixologiyada eksperimentning bo‘lishi mumkin emas, ularga matematikani tadbiq qilish mumkin emas. Psixik hodisalarni o‘lchashning mumkinligi, psixologiyada eksperimetning bo‘lishi mumkinligi haqida nemis psixologi I.Gerbart (1776-1841 y.) ijobiy fikr bildirgan. U «psixologiyada matematikani tadbiq etish mumkin va zarurligi haqida» shunday degan: «Mening tekshirishlarim amalda faqat psixologiyaning o‘zi bilan cheklanib qolmasdan, balki fizikaga va umuman tabiat fanlariga ham qisman aloqadordir»