“BAXT” VA “QUVONCH” LEKSEMALARINING DIFFERENSIAL XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada “baxt” va “quvonch” leksemalarining leksik-semantik tahlili hamda ularning o‘zaro farqi, matndagi o‘rni izohlangan. “Baxt” va “Quvonch” leksemalarining leksik-semantik xususiyatlari, sinonimlar lug‘atida izohi va farqlari keltirilmagan tarkibiy qismlarining farqini ko‘rib chiqamiz. Kalit so‘zlar: “baxt” va “quvonch” leksemalari, frazeologik birikmalar, leksemalar qiyosi, Venn diagrammasi. Tilshunoslik sohasida leksemalarning differensial xarakteristikalari tilning murakkab tomonlarini tushunishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Leksemalar tilning asosiy birliklari boʻlib, ularning grammatik va semantik xususiyatlariga koʻra turli guruhlarga boʻlinadi. Baxt leksemalari baxt, omad tuyg‘usini bildiruvchi so‘z yoki iboralarni bildiradi. Bu leksemalar ijobiy his-tuyg‘ular va kechinmalar bilan bog‘lanib, ko‘pincha quvonch, mamnunlik, qoniqish bildirish uchun ishlatiladi. Quvonch leksemalari tinchlik, osoyishtalik yoki qulaylik hissini bildiruvchi so'z yoki iboralarni anglatadi. Ana shunday turkumlanishlardan biri “Baxt” va “Quvonch” leksemalarining bir-biridan ajratib turuvchi o‘ziga xos differensial belgilariga ega bo‘lishdir. “Baxt” leksemasi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da quyidagicha ta’riflangan: BAXT 1 (forscha: taqdir, nasiba, ulush) kishining o‘z faoliyati natijalaridan, hayotda qo‘lga kiritgan yutuqlaridan to‘la qoniqishi, yashash tarzidan mamnunligi, muayyan maqsadga yetgani, orzu-umidining ushalishi sifatida namoyon bo‘ladigan ma'naviy-axloqiy tushuncha . BAXT 2 Hayot (turmush)dan to‘la mamnunlik va bearmonlik holati; saodat,qut . Quyida ushbu leksemaning turli semalari matnlar orqali aks ettiramiz. a) Mehnat-baxt keltirar. (Maqol) b) Ona yer nafasiga, mehriga, in’omlariga to‘yib yashashdan ortiq baxt bormi? (“Saodat”') d) Nega boshingga qo‘ngan baxt qushini kaltak olib quvlaysan? (Said Ahmad “Ufq”) Bu leksemaning izohini “O‘zbekiston xalq shoiri” Erkin Vohidovning ijodida yana yorqinroq kuzatishimiz mumkin: Ming bo‘lakka bo‘lib dunyoni, Hamma yerda baxtlaring sochiq, Tug‘ilgandan baxtni izlaymiz. Bahorlardan go‘zallik yiqqan. Qo‘llaridan tutib ro‘yoni Baxt emasmi? Ko‘zlaring ochiq Atrofda baxt, ba’zan bilmaymiz! Osmonga boq, ko‘kka oy chiqqan. Baxtlar bilan bezatilgan taxt, Senga yana nima yetmaydi? Xudoyimga yetsa bas zoring Hattoki baxt - yelib tolmoqlik. Kimdir seni sog‘insa, shu Baxt, Hammaga ham nasib etmaydi, Baxt aslida dunyoda boring! Tongda turib nafas olmoqlik!!! “Quvonch” leksemasining esa “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” da quyidagicha ta’rifi keltirilgan: QUVONCH Quvonish his-tuyg‘usi; xursandlik. Misol: 56 ` 1. Boltaboy otaning quvonchidan Shirmonxon ham behad shod edi.(S.Zunnunova. “Olov”) 2. To‘y. Bu so‘z kambag‘alning uyini shodlikka,quvonchga to‘ldiradi. (T.Obidov. “Yusufjon qiziq”) Baxt va quvonch leksemalarining yana bir asosiy farqlovchi xususiyati ularning semantik xususiyatidir. Baxt leksemalarida odatda ijobiy natija va kechinmalar, quvonchli leksemalar esa tinchlik va osoyishtalik tuyg‘ulariga qaratilgan. Bu tafovut ushbu leksemalarning turli emotsional-psixologik holatlar bilan bog‘liqligini va ular muloqotda o‘ziga xos ma’no va xabarlarni uzatishda qanday qo‘llanilishini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, baxt va quvonch leksemalarining differensial belgilari ularning grammatik xususiyatlarida ham ko‘rinadi. Baxt leksemalari ko'pincha so'zlovchi baxt yoki omadni ifodalamoqchi bo'lgan kontekstlarda qo'llaniladi va ularning ijobiy ma'nosini kuchaytiradigan so'z yoki iboralar bilan o'zgartirilishi mumkin. Bundan farqli o'laroq, quvonchli leksemalar ko'pincha so'zlovchi tinchlik yoki osoyishtalik tuyg'usini bildirmoqchi bo'lgan kontekstlarda ishlatiladi va ularning tinchlantiruvchi yoki tinchlantiruvchi ma'nosini kuchaytiradigan so'z yoki iboralar bilan o'zgartirilishi mumkin. Endi esa ushbu ma'nolari o‘xshash bo‘lgan leksemalar farqiga o‘tamiz. Buning uchun Venn diagrammasi va frazeologik birikmalardan foydalansak maqsadga muvofiq bo‘ladi: Umuman olganda, tilning emotsional-semantik mazmunini shakllantirishda baxt va quvonch leksemalarining differensial xususiyatlari katta rol o‘ynaydi. Ushbu farqlar so'z va iboralar muloqotda muayyan ma'no va xabarlarni yetkazish uchun qanday ishlatilishini va ular tilning umumiy boyligi qanday hissa qo'shishini tushunishga yordam beradi. Baxt va quvonch leksemalarining differensial xususiyatlarini o‘rganib, biz tilda turli his-tuyg‘ular, kechinmalar va fikrlarni ifodalash usullarini chuqurroq tushunishimiz mumkin.