RANGGA OID LEKSEMALARNING PARADIGMASI

Аннотация

In this article, the paradigmatic features of lexemes expressing the concept of "color" in Uzbek and English languages are studied. The colors in the culture of the English and Uzbek peoples have their own symbolic meaning, that is, the colors are a factor that represents the culture of the nations. Аннотация:В данной статье изучаются парадигматические особенности лексем, выражающих понятие «цвет» в узбекском и английском языках. Цвета в культуре английского и узбекского народов имеют свое символическое значение, то есть цвета являются фактором, репрезентирующим культуру народов. Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida “rang” tushunchasini ifodalovchi leksemalarning paradigmatik xususiyatlari o‘rganiladi. Ingliz va O’zbek xalqlari madaniyatidagi ranglar o’ziga xos ramziy ma’noga ega, ya’ni ranglar millatlarning madaniyatini ifodalpvchi omili hisoblanadi. Key words: paradigm, paradigmatic, lexeme, culture, context, emotional impact, psychological aspect, linguistics, color, linguistic-cultural feature. Ключевые слова: парадигма, парадигматические, лексема, культура, контекст, эмоциональное воздействие, психологический аспект, лингвистика, цвет, лингвокультурная особенность. Kalit so’zlar: paradigm, paradigmatik, leksema, madaniyat, kontekst, emotsional ta’sir, psixologik jihat, lingvistika, rang, lingvakulturologik xususiyat. Har bir xalq va har bir inson olamni o‘z dunyoqarashi hamda imkoniyatlari doirasida tushunadi. Shu sababli, ma'lum bir rangning turli xalqlar vakillari, turli sohalar, hatto bir millat ichidagi turli shaxslar tomonidan idrok qilinishi, tushunilishi va ta’siri ham har xil bo‘lishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, bir rang kimga yoqimli tuyulsa, boshqasiga yoqimsiz yoki noxush ko‘rinishi mumkin; kim uchundir u tinchlantiruvchi va kayfiyatni ko‘taruvchi ta’sirga ega bo‘lsa, boshqalar uchun esa diqqatni tortuvchi yoki hatto asabga teguvchi bo‘lishi ehtimoli bor. Paradigma — bu biror sohaga oid nazariyalar, tushunchalar yoki qarashlar tizimi bo‘lib, u olamni tushunish va talqin qilishning asosiy usulini 51 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference belgilaydi. Paradigma muayyan davr yoki madaniyat uchun qabul qilingan bilimlar, qadriyatlar va metodlarning o‘zaro bog‘liq majmuasidir. Ushbu tushuncha ilmiy, falsafiy, madaniy va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi. Ranglar paradigmasi esa ranglarni tushunish, idrok etish va ularga bog‘liq bo‘lgan qarashlar tizimini ifodalaydi. Bu tushuncha quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin: Madaniy anglash: Turli millatlar yoki madaniyatlarda ranglarning ma'nosi va ularning ta'siri. Masalan, oq rang bir madaniyatda poklik ramzi bo‘lsa, boshqasida motamni anglatishi mumkin. Psixologik ta’sir: Ranglarning odam psixikasiga ko‘rsatadigan ta’siri, masalan, qizil rang energiya va ehtirosni ifodalasa, yashil rang tinchlik va xotirjamlikni uyg‘otadi. San’at va dizayn: Ranglarning uyg‘unligi, kompozitsiyadagi roli va tasviriy san’atdagi ahamiyati. Ilmiy yondashuv: Ranglarning fizik xususiyatlari (masalan, to‘lqin uzunligi) va insonning ko‘rish qobiliyatiga ta’siri. Ranglar paradigmasi deganda ranglarni madaniy, psixologik va ilmiy jihatdan tushunish, talqin qilishning o‘ziga xos usuli nazarda tutiladi. Bu yondashuv ranglarning odamlar hayotidagi roli va ahamiyatini chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Rangga oid leksemalar har bir tilda muhim semantik va leksik yukni o‘z ichiga oladi, ularning ishlatilishi va ma’nosi tildan tilga o‘zgarib turadi. O‘zbek va ingliz tillarida ranglar paradigmasi ushbu tillarning lingvistik tuzilmasi va madaniy o‘ziga xosligini aks ettiradi. Har ikki tilda rang leksemalari paradigmasini tahlil qilish tilshunoslikda leksikologiya, semasiologiya va lingvokulturalogiya kabi sohalarning yondashuvlarini talab qiladi. Rang nomlarining paradigmatik va sintagmatik tahlili. O‘zbek va ingliz tillaridagi rang nomlarini paradigmatik tahlil qilish ularning sinonimik, antonimik va polisemik xususiyatlarini ochib berishga imkon yaratadi. O‘zbek tilida rang leksemalarining paradigmasi ko‘p ma’nolilikka asoslanadi. Masalan, “oq” rang sof niyat va poklik ramzi bo‘lishi bilan birga, ba’zi kontekstlarda “yengillik” va “halollik” kabi ma’nolarni ham anglatadi. Ingliz tilida esa “white” rang asosiy ma’nosida poklik va begunohlikni ifodalasa-da, kengaytirilgan konnotatsiyalar bilan “quvvat yetishmasligi” yoki “yangi boshlanish” kabi qo‘shimcha ma’nolarni ham olishi mumkin. Ranglarning sintagmatik tahlili ularning boshqa leksemalar bilan qanday birikib qo‘llanilishiga asoslangan. O‘zbek tilida “qizil gullar”, “qora tun” kabi 52 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference birikmalar rangning estetik va poetik funksiyasini ochib beradi. Ingliz tilida esa “red roses” sevgi va ehtiros ramzi, “black night” esa qorong‘ulik va sirli muhitni ifodalash uchun qo‘llaniladi. Bunday birikmalar tahlili har ikki tildagi rang ifodalovchi